Witryna Związku Polaków na Białorusi forum   archiwum   kontakt   home

Od PSKO do ZPB

    Związek Polaków na Białorusi, utworzony 16 czerwca 1990 roku, jest spadkobiercą i kontynuatorem działalności Polskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego im. Adama Mickiewicza w Grodnie (PSKO) [1]. Organizacja ta powołana została dwa lata wcześniej - 10 sierpnia 1988 r. [2] przez grupę Polaków z Grodna, zajmujących się sprawą wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego do szkół w rejonie grodzieńskim.

    Inicjatywa utworzenia polskiej organizacji w Grodnie, jakkolwiek wygląda to dziwnie, należała do centralnych władz sowieckich w Moskwie i związana była z wizytą przywódcy ZSRR Michaiła Gorbaczowa w Polsce w 1988 roku [3].

    Grodzieńscy Polacy dowiedzieli się o tej inicjatywie, kiedy władze podały do publicznej wiadomości zamiar utworzenia polskiej organizacji oraz listę osób wyznaczonych do realizacji tego zadania [4]. Polaków wytypowano wedle jednego, ale jakże ważnego kryterium - pełne i bezwarunkowe oddanie władzom sowieckim. Pozwoliło to grupie Polaków z Grodna, działających na rzecz polskiego odrodzenia narodowego, przejąć sprawę utworzenia organizacji polskiej we własne ręce i wybrać na jej prezesa osobę niezależną od władzy, a nie narzuconą przez władzę sowiecką w Grodnie [5]. Tak powstała względnie niezależna i samodzielna organizacja polska w Grodnie - Polskie Stowarzyszenie Kulturalno Oświatowe im. Adama Mickiewicza. Względnie niezależna z tego powodu, że jej statut został zatwierdzony przez Obwodowy Białoruski Fundusz Kultury w Grodnie, którego opieka pomimo pełnej swobody w zakresie działalności, jednak często przeszkadzała. Dlatego postanowiono uczynić wszystko, co tylko było w tamtych warunkach politycznych możliwe, by pozbyć się tej kurateli i w miarę szybko utworzyć nową, z prawdziwego zdarzenia niezależną, samodzielną organizację polską. Poza wszystkim sprzyjała temu przyjęta w kwietniu 1990 roku w Moskwie Ustawa "O swobodnym rozwoju narodowym obywateli ZSRR zamieszkujących poza granicami swoich organizmów państwowych i narodowościowych lub nie mających ich na terytorium ZSRR" [6].

Próby podporządkowania PSKO władzom

    Władzom w Grodnie nie udało się umieścić na czele polskiej organizacji osoby im oddanej, wówczas zaczęto czynić próby skłonienia prezesa PSKO Tadeusza Gawina do podporządkowania i wykonywania wszystkich poleceń [7]. Kiedy jednak próby te spełzły na niczym, ponieważ Gawin swoją postawą i działalnością pokazał, że się władzy nie podporządkuje, wtedy w jej kręgach powstała decyzja usunięcia go ze stanowiska prezesa za pomocą jego dowództwa wojskowego [8]. Te zachowania władzy sowieckiej wobec prezesa PSKO pokazują, że od samego początku działalności organizacja była pod jej czujnym okiem i to ona próbowała narzucać tryb i plan działalności, włącznie z usunięciem od kierownictwa organizacji osób niepożądanych [9]. Świadectwem ingerencji władz w działalność stowarzyszenia Polaków było również to, że nie pozwolono Gawinowi wejść do parlamentu białoruskiego, w którym miał zamiar bronić interesów narodowych [10]. Wejście do parlamentu Polaka, aktywnego działacza na rzecz odrodzenia polskości i związana z tym możliwość nagłaśniania spraw Polaków w ZSRR dzięki mównicy parlamentarnej na większą niż dotąd skalę, a przede wszystkim możliwości, które posiadał parlamentarzysta w kontaktach i rozmowach z władzami w wyegzekwowaniu stawianych pytań i problemów przestraszyło sowieckie władze na Białorusi i dlatego uczyniły wszystko, by do tego nie dopuścić. Partia komunistyczna nie wahała się nigdy dokonać sfałszowania wyników wyborów do parlamentu białoruskiego [11].

    Zainteresowanie i ingerencja władzy i KGB w sprawy Polaków szczególnie nasiliło się przed zjazdem założycielskim Związku Polaków na Białorusi i tuż po nim. Wtedy, by doprowadzić do korzystnych dla władz zmian na stanowisku prezesa ZPB ponownie zaczęto naciskać na Gawina poprzez jego dowództwo wojskowe, by w nadchodzących wyborach na prezesa ZPB nie kandydował (poza tym w tej sprawie rozmawiali z nim przewodniczący grodzieńskiej obwodowej rady wykonawczej i jeden z naszych działaczy polskich mocno od władzy uzależniony) [12]. Nie ulega wątpliwości, że w tym czasie władze i KGB kierowały do polskiej organizacji ludzi, w oparciu o których przygotowywały wybór swojego człowieka na stanowisko prezesa ZPB, a w razie porażki w najbliższych wyborach - grunt do sterowania związkiem i zmiany na stanowisku prezesa w przyszłości [13]. Szczególnie wtedy KGB poprzez swoich ludzi w związku prowadziła kampanię oczernienia i skompromitowania Gawina jako jednego z wielu kandydatów na stanowisko prezesa ZPB, zarzucając mu przynależność do KGB (formalnie KGB miało ku temu podstawę, ponieważ był starszym oficerem Pogranicznych Wojsk ZSRR, które chroniąc granic działały w systemie podporządkowanym tej właśnie instytucji). Była to w grze przeciwko Gawinowi ich główna karta: liczono na zakodowane w Polakach utożsamienie KGB z NKWD, która na tych terenach wyrządziła mniejszości polskiej podczas represji stalinowskich wiele krzywd. Z drugiej strony, osoby myślące w ruchu polskim na Białorusi i w Polsce zdawały sobie sprawę z tego, że KGB nie będzie demaskowało swojego agenta, jeżeli ma on im dobrze służyć. Dlatego ta intryga KGB przeciwko Gawinowi nie przyniosła zamierzonego skutku.

    Mimo wszystko walka o wpływy i możliwości sterowania ZPB była bez przerwy odczuwalna aż do rozpadu ZSRR i odzyskania przez Białoruś niezależności.

Kusząca propozycja

    Po założeniu ZPB i wyborze na prezesa sytuacja Gawina w wojsku była nie do pozazdroszczenia. Przez cały czas w pracy, a nawet i po, był pod ścisłą obserwacją i kontrolą. To utrudniało mu załatwianie spraw związkowych na bieżąco, poza tym, pomimo że mógł i miał prawo wyjeżdżać do Polski tylko i wyłącznie kosztem swojego urlopu, to decyzji odmownych było coraz więcej. Raz pozwalano mu wyjechać, innym razem nie [14]. Prawo sowieckie nie zabraniało oficerom działania w organizacjach społecznych, więc nie było powodu do zwolnienia Gawina. Ponieważ nie był "ich" człowiekiem, nie chciał zaakceptować warunków narzucanych związkowi przez władze, więc w pracy zawodowej dowództwo stwarzało mu warunki nie do zniesienia w nadziei na to, że zmusi go do rezygnacji ze służby [15]. Gdyby zgodził się na warunki władzy, to wtedy mógłby dalej służyć w wojsku i pracować w związku, więcej - mógłby być nawet do związku oddelegowany, tak jak w przypadku jednego z oficerów zaangażowanych w działalność polską na Litwie z ramienia Komunistycznej Partii Litwy [16].

    Na początku 1991 roku Gawin podjął niełatwą decyzję o odejściu z wojska. Niełatwą, ponieważ absolwentowi Akademii Wojskowej otwierano możliwości zrobienia kariery w wojsku, ale Gawin przez zaangażowanie w działalność polską na Białorusi własnymi rękami (z "pomocą" KGB) możliwości te pogrzebał. Trzy lata jego działalności na rzecz polskości było równoznaczne z całkowitym zaprzepaszczeniem szansy kariery wojskowej. To, co przekreślało możliwość dalszej służby wojskowej i to bez różnicy czy w Grodnie, czy gdzieś znowu na Dalekim Wschodzie to był przede wszystkim fakt pozbawienia go przez KGB dostępu do tajemnic wojskowych (dokumentów ściśle tajnych i szczególnej wagi) [17]. W sensie zawodowym była to pełna degradacja, ale dlaczego go wówczas nie zwolniono? Należy sądzić, że mogły być dwie przyczyny. Po pierwsze nie chciano wobec opinii publicznej stawiać władz ZSRR w niekorzystnym świetle, a po drugie - trwała pieriestojka i partia już nie była tak mocna jak kiedyś, a nie było w ZSRR ustawy, która zabraniałaby oficerom działalności w organizacjach społecznych. W tym czasie jeszcze raz próbowano Gawina skłonić do współpracy z KGB za cenę stworzenia mu możliwości pozostania w wojsku [18]. Jednak w lipcu 1991 roku, na miesiąc przed "puczem Janajewa", Gawin w wieku 40 lat został z wojska zwolniony na okrojoną emeryturę, ponieważ nie miał pełnej wysługi lat [19].

    W sierpniu 1991 roku w ZSRR dokonano przewrotu partyjno-wojskowego - na czele puczu stał wiceprezydent ZSRR Janajew [20]. W sierpniu 1991 roku zdymisjonowane zostało kierownictwo KGB ZSRR, a także prokomunistyczny przewodniczący Rady Najwyższej BSRR Nikołaj Diemientiej [21]. Zwycięstwo obozu reform [22] sprawiło, że przemiany demokratyczne w ZSRR nabrały tempa, a to z kolei sprzyjało odrodzeniu polskości na Białorusi.

Kilka lat owocnej pracy ZPB

    Lata 1991-1994 były najowocniejsze w działalności Związku. W styczniu 1992 roku przewodniczący Rady Najwyższej BSRR Stanisław Szuszkiewicz - faktycznie głowa odradzającego się państwa białoruskiego przyjął delegację ZPB i zapoznał się z problemami Polaków na drodze odrodzenia narodowego [23]. W tym okresie założyliśmy podwaliny pod przyszłe szkolnictwo polskie na Białorusi, w tym i w Grodnie [24]. Siedzibę Zarządu Głównego ZPB w Grodnie odwiedzali czołowi przedstawiciele najwyższych władz białoruskich, w tym premier i minister oświaty, a wszystko to razem wzięte niewątpliwie sprzyjało działalności narodowej [25]. To był czas, kiedy - jak wspomina prezes Gawin - "nie odczuwaliśmy rozpracowania ZPB przez białoruskie KGB, a także ingerencji władz w nasze sprawy wewnętrzne". Możliwe, że w tym okresie KGB miało zakaz rozpracowywania organizacji społecznych, czego potwierdzeniem może być wypowiedź wysokiego rangą pracownika KGB na ten temat podczas wizyty premiera rządu białoruskiego Kiebicza w siedzibie ZG ZPB w Grodnie w 1994 roku.

Powrót do starych praktyk w stosunku do ZPB

    Sytuacja polskiej mniejszości na Białorusi pogorszyła się od razu po wygranych przez Aleksandra Łukaszenkę, byłego dyrektora kołchozu, wyborach na prezydenta Republiki Białoruś [26]. Na początku jego kadencji panował jeszcze w stosunku do mniejszości polskiej swoisty dualizm, kiedy na przykład nie odwołane przez Łukaszenkę władze grodzieńskie popierały budowę szkół polskich w Grodnie [27], a władze centralne w Mińsku już zajęły stanowisko przeciwne [28].

    Istotne zmiany na niekorzyść ZPB rozpoczęły się już na początku 1995 roku, wraz z personalnymi zmianami na wielu szczeblach władzy, gdy życzliwe wobec ZPB osoby straciły swoje dotychczasowe stanowiska [29]. Znów dały się odczuć ingerencje władz, tym razem łukaszenkowskich w sprawy wewnętrzne Związku, a także zwiększone zainteresowanie ze strony białoruskiego KGB, włącznie z próbami werbowania działaczy w terenie. Zaniepokojony stworzoną przez KGB wokół ZPB sytuacją prezes Gawin napisał w lutym 1997 roku list w tej sprawie do rządu białoruskiego [30].

    Pomimo że właśnie za kadencji Łukaszenki powstały polskie szkoły w Grodnie (1996) i Wołkowysku (1999), nie świadczy to wcale o przychylności władz białoruskich, ponieważ na początku urzędowania Łukaszenki konflikt na tym tle nie był ani w jego interesie, ani osób z jego rządu, zaangażowanych później w zwalczanie ZPB. Szkoły te zostały zbudowane za polskie pieniądze, a pozwolenie polityczne na ich budowę Związek wywalczył jeszcze za czasów poprzedniego rządu [31], prowadząc z władzami łukaszenkowskimi prawdziwą wojnę [32]. Natomiast zabronić można było nowych inwestycji oświatowych dla polskiej mniejszości narodowej, które już miały być uzgadniane z rządem Łukaszenki. Przykładem może być zakaz wbrew istniejącemu prawu białoruskiemu i przyjętym zobowiązaniom międzynarodowym budowy i otwarcia polskiej szkoły w Nowogródku [33]. Lata bezskutecznych starań i pertraktacji z władzami rejonowymi o tę szkołę, ujawniły prawdziwy stosunek władz do odrodzenia narodowego i potrzeb oświatowo-kulturalnych Polaków na Białorusi. Gdy Nowogródzka Rejonowa Rada na zwołanym specjalnie w tej kwestii posiedzeniu nie wydała ZPB zgody na rozpoczęcie budowy szkoły, sprawa trafiła do sądu. Niestety, sądy zależne od władzy i podejmujące decyzje polityczne, zarówno w pierwszej jak i w drugiej instancji, stały po stronie władzy [34]. Władzom białoruskim sprzyjała w pewnym sensie postawa polskiego konsulatu w Grodnie, który nie doceniał potrzeby powstania polskiej szkoły w Nowogródku i utwierdzał w tym przekonaniu polskie MSZ [35].

    O prawdziwym stosunku władz białoruskich i ich zamiarach wobec polskich potrzeb narodowych przedstawiciele ZPB dowiedzieli się bezpośrednio podczas rozmowy w Mińsku z wicepremierem, który miał oświadczyć, że na Białorusi nie będzie ani szkół polskich ani białoruskich [36].

KGB wzmacnia swoją działalność przeciwko związkowi

    W marcu 1997 roku prezydent Łukaszenka wystąpił w białoruskich środkach masowego przekazu z dziwnym apelem, który był raczej oskarżeniem i ostrzeżeniem pod adresem Polak(w zamieszkujących Grodzieńszczyznę. Roztaczając wizję Białorusi obleganej przez wrog(w, prezydent zaapelował o lojalność wobec władz. "Wrog(w spokojnej sytuacji w kraju jest wielu" - ostrzegł i przypomniał jednocześnie, że wybudował polską szkołę w Grodnie [37].

    Można tylko domyślać się, że za tą nieprawdziwą wypowiedzią stał niewątpliwie ktoś z jego doradc(w, byłych rosyjskich pułkownik(w armii i KGB. To było pierwsze ostrzeżenie dla związku, że w każdej chwili grozi mu delegalizacja [38] oraz sygnał dla władz wykonawczych, by nie za bardzo szły ZPB na rękę.

    Nie należy wykluczać jeszcze jednej przyczyny uaktywnienia KGB właśnie w tym okresie, a mianowicie tej, że po wniesieniu do parlamentu białoruskiego Ustawy o Organach Bezpieczeństwa Państwowego Republiki Białoruś należało uzasadnić potrzebę jej przyjęcia, a włączenie prezydenta Łukaszenki w te wymyślone przez KGB rozgrywki zwiększało tę szansę. Ostatecznie parlament Ustawę przyjął - Ustawa Republiki Białoruś z 3 grudnia 1997 roku. N 102-3. O Organach Bezpieczeństwa Państwowego Republiki Białoruś. Daje ona szerokie pełnomocnictwa KGB w obronie bezpieczeństwa państwowego republiki i prawne umocowanie jego podporządkowania prezydentowi RB. Stąd wszystkie późniejsze wypowiedzi prezydenta na temat ZPB w powiązaniu z bezpieczeństwem państwa można klasyfikować jako wychodzące z organów KGB.

    W 1999 roku KGB nasiliło swoją działalność przeciwko Związkowi Polaków na Białorusi jako głównemu reprezentantowi środowiska polskiego [39]. Chodziło im o to, by skompromitować i osłabić prace związku na rzecz odrodzenia narodowego. W czerwcu 1999 roku przewodniczący Komisji Bezpieczeństwa Rosyjskiej Dumy Państwowej oświadczył, że kraje zachodnie i NATO w oparciu o Polaków w Grodnie i na Grodzieńszczyźnie planują po zakończeniu wojny w Jugosławii wywołać zamieszki podobne do tych w Kosowie [40]. Niewątpliwie, ZPB nie stawiał sobie takich celów i należy sądzić, że wypowiedź ta była częścią specjalnej prewencyjnej operacji KGB, służącej niszczeniu społeczeństwa obywatelskiego. Po prostu zaczęto od ZPB, aby nikomu innemu na Białorusi nie przyszło do głowy organizować jakieś protesty w lipcu 1999 roku, gdy zgodnie z Konstytucją z 1994 roku, (która została przez prezydenta zmieniona w celu przedłużenia sobie kadencji o dwa lata) kończyło się urzędowanie Łukaszenki na stanowisku prezydenta.

    Kolejny atak na ZPB, również inspirowany i zorganizowany przez KGB, zrealizowany został przez prezydenta Łukaszenkę podczas obchodów 60-lecia zjednoczenia zachodniej Białorusi z ZSRR. Podczas uroczystości w mińskiej Operze prezydent powiedział: "Sto, dwieście osób w Grodnie i innych miastach Białorusi, wysoko opłacanych przez zachód, próbuje narzucić władzom kwestię polską, my im na to nie pozwolimy". Ciekawe, że w relacji z tej uroczystości słowa prezydenta zostały ocenzurowane i nie opublikowane przez agencję telegraficzną BEŁTA [41].

    Jak wspomina prezes Tadeusz Gawin - w czasie całej jego kadencji był przez KGB i jego ludzi w związku zwalczany i zmuszany do ustąpienia z pełnionej funkcji, i nawet anonimowy list z marca 2000 roku, wysłany do niego rzekomo przez Polaków z Grodna i Grodzieńszczyzny z żądaniem dymisji, odbierał jako spreparowany przez KGB i jego ludzi [42].

    Gawin przypuszczał, że KGB dawało mu czas na kierowanie związkiem do kwietnia 2001 roku, czyli do końca kadencji, by w tym czasie wspólnie z władzami przygotować osobę, którą chciano przeforsować na stanowisko prezesa ZPB. Być może również za sprawą intrygi agentów KGB wobec wiceprezesa ZPB Józefa Porzeckiego, przygotowywanego przez Gawina na jego następcę, polskie służby zabroniły Porzeckiemu wjazdu do Polski ze względu na bezpieczeństwo państwa polskiego [43]. Prawdopodobnie ta kandydatura przeszkadzała KGB, by na stanowisko prezesa ZPB w odpowiednim czasie wstawić swojego człowieka? Tadeusz Gawin o powodach swojej wcześniejszej o osiem miesięcy dymisji pisał wcześniej [44].

    Warto jednak wskazać na jeszcze jeden powód dymisji, być może najważniejszy. W 2001 roku miały się odbyć wybory prezydenckie na Białorusi i wiadomo było, że Łukaszenka nie odda władzy, lecz zachowa stanowisko prezydenta. Gawin chciał jednak zaangażować się w kampanię wyborczą Siemiona Domasza, kandydata sił demokratycznych i wielkiego przyjaciela ZPB, u którego miał dług moralny za wcześniej otrzymane poparcie z jego strony, gdy był wojewodą grodzieńskim. Jako prezes ZPB musiałby wciągnąć związek do walki politycznej, czego zgodnie ze statutem nie wolno mu było zrobić, a ponadto zdawał sobie sprawę, jakie konsekwencje po wyborach spotkałyby ZPB - delegalizacja. Nie mógł sobie pozwolić na taki nierozważny krok i własnoręcznie zniszczyć organizację, którą współtworzył. Dlatego jako Polak, ale już nie prezes związku, wszedł do sztabu wyborczego Domasza i walczył o jego sukces razem ze znanymi mu dobrze działaczami polskimi z Białorusi. Siemion Domasz przyjął z wielkim niezadowoleniem dymisję Gawina i miał wtedy powiedzieć, że oddanie takiej prężnie działającej organizacji w niesprawdzone do końca ręce jest wielkim błędem. Jednak Gawin nie mógł mu wtedy ujawnić prawdziwego powodu swojej dymisji z obawy, że może to zostać źle odczytane.

KGB ingeruje w wybory prezesa ZPB

    18 listopada 2000 roku wybory prezesa ZPB przebiegały pod czujnym okiem KGB i jego ludzi w organizacji, zdeterminowanych, by nie dopuścić do powrotu Gawina i uczynić wszystko, by wybrać Tadeusza Kruczkowskiego. W przeddzień wyborów 17 listopada 2000 roku w "Grodzieńskiej prawdzie" ukazał się artykuł Jerzego Kruczyńskiego pt. "A król to nagi", mający zniechęcić wyborców do osoby byłego prezesa ZPB. Już po zjeździe Gawin, próbując odnaleźć autora artykułu dowiedział się od jednego z pracowników redakcji, że tekst został przekazany do druku przez sekretarza prasowego grodzieńskiego KGB. Pomimo zaskarżenia gazety do sądu, nie udało mu się niczego wyjaśnić, ponieważ pozew został oddalony [45].

    Wypowiedź prezydenta Łukaszenki w Grodnie w 2001 roku: "teraz z wyborem nowych władz Związku Polaków na Białorusi sytuacja polityczna na Białorusi znormalizowała się" [46], potwierdza tylko tezę Gawina, że ZPB jako główny reprezentant mniejszości polskiej na Białorusi był nieprzerwanie obiektem zainteresowań służb KGB, które były mocno zaangażowane w zmianę na stanowisku prezesa związku. Osobną i niewyjaśnioną do dziś kwestią pozostaje stanowisko Konsulatu Generalnego RP w Grodnie, popierającego kandydaturę Tadeusza Kruczkowskiego na prezesa ZPB [47] oraz polityka polskiego MSZ wobec sytuacji Polaków na Białorusi [48].

Prezes ZPB na usługach władz białoruskich

    W latach 2000-2005 pod kierunkiem Tadeusza Kruczkowskiego Związek zaczął tracić wcześniej wywalczone pozycje. W tym czasie nie tylko nie powstała żadna nowa polska szkoła na Białorusi, ale w ogóle o takie nie walczono, co z zadowoleniem przyjmowały władze białoruskie. Poza tym wszystkie czyny prezesa ZPB, które miały charakter nieuczciwy bądź wręcz kryminalny były lekceważone przez organy śledcze, prokuraturę i sądy, co wskazywało, że działający w interesie władzy łukaszenkowskiej prezes ZPB był kryty przez swojego opiekuna [49].

    Członkowie ZPB byli bardzo zaniepokojeni powstałą sytuacją. W sierpniu 2002 roku grupa profesorów z Mińska i Brześcia wystosowała Apel do społeczności polskiej, w którym zwracała uwagę na coraz to bardziej pogarszającą się sytuację odrodzenia polskości na Białorusi. Apel został także skierowany do decydentów w Polsce, ale nie został niestety doceniony [50]. Równocześnie latem 2002 roku były prezes ZPB Tadeusz Gawin napisał list w tej sprawie oraz spotkał się w Warszawie z prezesem Stowarzyszenia "Wspólnota Polska" prof. Andrzejem Stelmachowskim [51], a jesienią 2002 roku rozmawiał na ten temat także z Ambasadorem RP w Mińsku [52]. Przygotowany wniosek o postawienie wotum nieufności wobec prezesa ZPB miał być głosowany 24 października 2002 roku na posiedzeniu Zarządu Głównego, jednak z inicjatywy prezesa i Rady Naczelnej ZPB zebranie zostało zerwane [53].

    Na początku stycznia 2003 roku Stanisław Poczobut, jeden ze współzałożycieli ZPB, zaniepokojony sytuacją w związku i zachowaniem prezesa skierował list do prezesa Rady Naczelnej ZPB Konstantego Tarasewicza, Ambasadora RP w Mińsku i Konsula Generalnego w Grodnie, prezesa Stowarzyszenia "Wspólnota Polska" prof. Andrzeja Stelmachowskiego oraz marszałków Sejmu i Senatu RP. Niestety, brak reakcji ze strony polskiej oraz prezesa RN ZPB na zaistniałą sytuację w związku zmusił zasłużonych działaczy polskich - Leona Podlacha i Stanisława Poczobuta - do przeprowadzenia strajku głodowego w siedzibie ZG ZPB, by wymusić na władzach związku przeprowadzenie posiedzenia Rady Naczelnej, aby móc przedstawić członkom Rady zarzuty kierowane pod adresem Kruczkowskiego i Tarasewicza [54].

    Reformatorskie skrzydło Rady Naczelnej ZPB miało doprowadzić do wotum nieufności dla prezesa ZPB i rozpisania Zjazdu Nadzwyczajnego. Jednak prezesowi Kruczkowskiemu pośpieszono z pomocą, więc w celu skłócenia i osłabienia pozycji osób mu przeciwnych, przysłano na jego ręce dokument, który miał rzekomo świadczyć o tym, że Gawin jest pracownikiem KGB [55].

    Na początku października 2003 roku na zaproszenie prezesa ZPB Tadeusza Kruczkowskiego z wizytą na Białoruś przyjechał Marszałek Senatu RP Longin Pastusiak. Władze białoruskie, mając kontrolę nad związkiem, zainspirowały tę wizytę w celu poprawienia wizerunku odizolowanej od świata Białorusi, której nikt z liczących się polityków nie odwiedzał, a jej prezydenta nie zapraszano na światowe salony. Reżim po prostu miał zamiar tę wizytę wykorzystać propagandowo, by przekonać swoich obywateli, że żadnej izolacji nie ma, i to się udało. Po oficjalnych spotkaniach z władzami białoruskimi doszło do zebrania w bardzo wąskim gronie, na które zaproszono prezesa ZPB Tadeusza Kruczkowskiego, prezesa Polskiej Macierzy Szkolnej Stanisława Sienkiewicza oraz współzałożyciela i honorowego prezesa ZPB Tadeusza Gawina. W spotkaniu uczestniczyli także przewodniczący senackiej Komisji do Spraw Emigracji i Polaków za Granicą senator Tadeusz Rzemykowski, ambasador RP w Mińsku Tadeusz Pawlak i konsul generalny RP w Grodnie Tadeusz Krętowski. Prowadzona przez Marszałka Pastusiaka rozmowa miała na celu załagodzenie konfliktów w środowisku polskim i zmierzała wprost do namówienia Gawina i Sienkiewicza do współpracy z kierowanym przez Kruczkowskiego związkiem. Relacjonując przebieg spotkania Gawin wspomina, że powiedział, iż gotów jest pomagać związkowi, ale nie widzi możliwości współpracy z osobą podejrzewaną o czyny, które nie świadczą o niej najlepiej oraz oświadczył, że prezes Kruczkowski tylko dzięki temu siedzi w swoim fotelu a nie w więzieniu, ponieważ jest człowiekiem władzy i gorliwie wykonuje wszystkie jej polecenia. Marszałek był bardzo oburzony wypowiedzią byłego prezesa ZPB i nie chciał zrozumieć, że związek pod kierownictwem Kruczkowskiego zmierza w złym kierunku. Gawin dodaje, że po kolejnym roku było już za późno na naprawianie błędów i czas dla tych działań został stracony bezpowrotnie [56].

    W 2004 roku kadencja prezesa Kruczkowskiego dobiegała końca. Kolejny Zjazd sprawozdawczo-wyborczy, na którym powinien złożyć sprawozdanie ze swojej działalności, a delegaci mieli wybrać nowe władze związku zaplanowano na 18 listopada 2004 roku. Jednak Zjazd wbrew statutowi ZPB nie został w terminie zwołany, natomiast na skutek nacisków członków ZPB podczas obrad Rady Naczelnej w listopadzie 2004 roku wymuszono ustalenie terminu zjazdu na 12-13 marca 2005 roku. Oddalanie terminu zjazdu świadczy o tym, że władze białoruskie potrzebowały czasu, by zmienić niekorzystną atmosferę, która zapanowała wokół Kruczkowskiego i jego bezprawnych działań w związku, by przeforsować jego ponowny wybór na szefa ZPB.

    Wbrew prawu białoruskiemu, zabraniającemu ingerencji władzy w sprawy wewnętrzne organizacji społecznych, władze zaczęły prowadzić w terenie rozmowy z działaczami ZPB i skłaniać ich do poparcia na zjeździe Tadeusza Kruczkowskiego na powtórny wybór na stanowisko prezesa ZPB. Osoby, które nie godziły się na takie rozwiązanie sprawy, były zastraszane możliwością utraty pracy i innymi przykrościami. KGB prowadziło w tej sprawie rozmowy i próbowało werbować nowe osoby spośród członków związku. Obserwując te działania wobec ZPB, Tadeusz Gawin ponownie czynił starania, by strona polska zajęła w tej sprawie stanowisko [57]. W liście do Marszałka Senatu RP informował o sytuacji przedwyborczej w ZPB oraz zwracał uwagę, że władze białoruskie uczynią wszystko, by dokonać powtórnego wyboru Kruczkowskiego w celu dalszego sterowania działalnością ZPB.

    Obawy Gawina potwierdziły się szybko, bowiem już na początku 2005 roku państwowe środki masowego przekazu, w tym telewizja i prasa włączyły się w lansowanie prezesa Kruczkowskiego. Wiadomo, że w warunkach reżimowych żaden dziennikarz nie napisze artykułu, mającego znamiona polityki, jeżeli nie dostanie na to pozwolenia władzy lub wręcz odgórnego nakazu. Świadczy o tym zamieszczony w wysoko nakładowej gazecie "Respublika", organie prasowym Rady Ministrów Białorusi, wywiad z Kruczkowskim na tematy polskie i związkowe, w którym kreowano pozytywny wizerunek prezesa ZPB, mający mu pomóc w reelekcji oraz wskazywano osobę popieraną przez władze w nadchodzących wyborach związkowych [58].

    Ostatnim akcentem zaangażowania władzy białoruskiej i jej służb specjalnych, a także podległego im sądu w kampanię wyborczą w ZPB była wcześniej zaplanowana i realizowana prowokacja przeciwko wiceprezesowi ZPB Józefowi Porzeckiemu (jednemu z liczących się kandydatów na stanowisko prezesa ZPB), polegająca na tym, że oskarżono go o chuligaństwo i na dwa dni przed zjazdem osadzono na 10 dni w areszcie. Tak władza chciała pomóc Kruczkowskiemu pozbyć się jednego z realnych kontrkandydatów na stanowisko prezesa ZPB w mających się odbyć wyborach 12 marca 2005 roku [59].

Odzyskanie utraconej niezależności ZPB

    12 marca 2005 roku w Grodnie odbył się VI zjazd ZPB, podczas którego - wbrew oczekiwaniom władz łukaszenkowskich - na prezesa ZPB została wybrana Andżelika Borys, dotychczasowy kierownik działu oświaty w Zarządzie Głównym ZPB. Na zjeździe dokonano małej pomarańczowej rewolucji [60]. Tak wiele osób na Białorusi i w Polsce oceniło zwycięstwo Andżeliki Borys. Przegrana i odejście kontrowersyjnego prezesa oznaczało, że utracona w 2000 roku niezależność organizacji została odzyskana, a władze białoruskie miały stracić kontrolę i sterowanie organizacją. Jednak władze nie mogły sobie na to pozwolić.

    Pierwszy prezes ZPB Tadeusz Gawin wspomina, że już na zjeździe przekonał się, że władze nie zaakceptują tego zwycięstwa, ponieważ po raz pierwszy w historii związku nikt z obecnych przedstawicieli władz grodzieńskich i mińskich nie złożył gratulacji nowo wybranej prezes [61]. To mogło świadczyć tylko o jednym, że władze nie dopuszczały nawet myśli o przegranej Kruczkowskiego, a ponieważ mocno zaangażowały się w jego kampanię wyborczą, to obawiali się utraty stanowisk państwowych w tej sytuacji, skoro cała praca władzy i aparatu represyjnego państwa poszła na marne, bo nie przyniosła oczekiwanego skutku [62].

    Od razu po zjeździe władze i KGB w oparciu o zbankrutowanych i przegranych działaczy związku zorganizowały napisanie skarg do ministerstwa sprawiedliwości, by unieważniono zjazd oraz wybór Andżeliki Borys na prezesa ZPB. Mimo sprzeciwu legalnie wybranych w wolnych i demokratycznych wyborach władz związku, a także protestu władz polskich Ministerstwo Sprawiedliwości Białorusi 12 maja 2005 roku unieważniło marcowy zjazd ZPB i nakazało przeprowadzenie powtórnego [63]. Do faktu unieważnienia zjazdu zaczęto przygotowywać opinię w białoruskich państwowych środkach masowego przekazu [64].

    Decyzja ministerstwa sprawiedliwości oznaczała, że nowo wybrane kierownictwo Związku musi ustąpić, a na stanowisko prezesa powraca Tadeusz Kruczkowski, którego kadencja skończyła się już 18 listopada 2004 roku. Pokazano w ten sposób opinii publicznej na Białorusi i za granicą jak przebiega ingerencja władz w sprawy wewnętrzne pozarządowej organizacji i co się może z nią stać, jeśli wybierze na prezesa osobę wcześniej nie uzgodnioną.

Agentura KGB ujawniona

    Od razu po ogłoszeniu decyzji ministerstwa sprawiedliwości o unieważnieniu zjazdu białoruska telewizja państwowa wyemitowała film (zrealizowany przecież wcześniej, co tylko świadczy, że liczono się z delegalizacją zjazdu), w którym zarzucano Polsce ingerencję w sprawy wewnętrzne Białorusi i sprzyjanie w wyborze Andżeliki Borys na prezesa ZPB. W filmie wystąpili i zarzuty takie formułowali Polacy - podporządkowani reżimowi członkowie ZPB [65]. Niezależna prasa białoruska skomentowała ten fakt jako spalenie przez KGB jego agentów w Związku Polaków na Białorusi oraz podkreśliła, że sprawa unieważnienia zjazdu była na tyle ważna dla władzy białoruskiej, że poświęcono tych, którzy jej służyli w szeregach ZPB.

    W celu przygotowania powtórnego zjazdu władze białoruskie zaplanowały na 27 lipca 2005 roku posiedzenie starej (sprzed marcowego zjazdu) Rady Naczelnej ZPB w Szczuczynie, namawiając członków Rady do wzięcia udziału w tym posiedzeniu [66]. Ingerencja władz poszła tak daleko, że niepokornych zatrzymywano i wsadzano do aresztów [67], a byłego prezesa Gawina w dniu obrad wezwano na przesłuchanie [68].

    Do Szczuczyna przyjechało 13 osób spośród 35 członków Rady, co nie stanowiło kworum, więc wszystkie ustalenia Rady - włącznie z wyznaczeniem daty powtórnego zjazdu na 27 sierpnia 2005 roku w Wołkowysku - były bezprawne. Ponadto szybki termin zjazdu wyznaczono wbrew statutowi ZPB, który przewiduje trzy miesiące [69].

    Późniejsze fakty wskazują niezbicie, że posiedzenie Rady było potrzebne władzom przede wszystkim po to, aby mieć pretekst do usunięcia z użyciem siły legalnie wybranych władz ZPB z siedziby Zarządu Głównego w Grodnie. Późnym wieczorem 27 lipca milicja i służby specjalne dokonały napadu na ZPB i przy użyciu siły wyprowadziły z siedziby związku wszystkich tam obecnych z Andżeliką Borys na czele [70].

KGB organizatorem zjazdu w Wołkowysku

    Bezprawnym działaniom władz białoruskich przeciwko Andżelice Borys, czynionym przy pomocy działaczy związku przeciwstawił się ostro i zdecydowanie współzałożyciel i pierwszy prezes ZPB Tadeusz Gawin, wydając w tej sprawie oświadczenie, którego celem było zorganizowanie bojkotu zjazdu w Wołkowysku [71]. W dniu 1 sierpnia 2005 roku Gawin wygłosił przemówienie do licznie zgromadzonych przed siedzibą ZPB w Grodnie zwolenników Andżeliki Borys, popierające legalnie wybrane władze związku na marcowym zjeździe, za co w trybie natychmiastowym dostał 15 dni aresztu [72]. W celu odebrania mu możliwości wpływania na delegatów, mających wziąć udział w powtórnym zjeździe, władze zatrzymały go na kolejne 15 dni aresztu i wypuściły na wolność dopiero 1 września 2005 roku.

    O zaangażowaniu służby bezpieczeństwa w przygotowanie i przeprowadzenie zjazdu w Wołkowysku wyraźnie mówił były ambasador RP w Mińsku Mariusz Maszkiewicz w publikacji prasowej. Pisał m.in., że w każdym oddziale KGB powołano specjalne sztaby do walki z kontrrewolucją, więc nie będzie przesadą stwierdzenie, że przez wiele tygodni funkcjonariusze całego białoruskiego aparatu państwowego zajmowali się sprawami polskimi [73]. Atmosfera, w jakiej był przygotowywany i przeprowadzony przez władze i służby specjalne zjazd jest odzwierciedlona w stanowisku polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych wobec sytuacji Związku Polaków na Białorusi. Najbardziej aktywni działacze popierający prezes Andżelikę Borys zostali aresztowani, a innych cały czas zastraszano, by osiągnąć zaplanowany przez władze wynik powtórnego zjazdu [74].

    Wobec tych obywateli Białorusi, którzy chcieli przyjechać do Wołkowyska i zaprotestować wobec bezprawia czynionego rękami władzy i służb specjalnych używano środków przymusu, zatrzymywano ich przed wjazdem do miasta i wysyłano w drogę powrotną [75]. Natomiast niewielkiej liczbie Polaków, którym udało się dotrzeć do Wołkowyska uniemożliwiono przeprowadzenie rozmów z tak zwanymi "delegatami" wybranymi przez władze na tak zwany "zjazd". Nikogo z nich nie wpuszczono do budynku, gdzie miała się odbyć ta farsa.

    Nie minęło wiele czasu, jak zemsta i kara KGB dosięgła tych wszystkich, którzy przez cały okres konfliktu wokół ZPB przychodzili z pomocą Andżelice Borys i jej zespołowi. Kary w postaci pozbawienia możliwości wjazdu na Białoruś zostały wymierzone obywatelom RP, którzy najbardziej angażowali się w pomoc i wspieranie legalnego związku. W państwie białoruskim to KGB podejmuje decyzje, komu zabronić wyjazdu z Białorusi za granicę, a kogo z obywateli obcych państw na Białoruś nie wpuścić [76]. Jaskrawym przykładem tego, że służby rozpracowywały związek i dobrze wiedziały, które z polskich organizacji pozarządowych skutecznie pomagają związkowi z Andżeliką Borys na czele, może być fakt zabraniający wjazdu na Białoruś w tym okresie prezesowi Fundacji "Pomoc dzieciom z Grodzieńszczyzny" Piotrowi Jankowskiemu i prezes podlaskiego oddziału "Wspólnoty Polskiej" z Białegostoku Marii Żeszko. Aby pozbawić społeczeństwo w Polsce oraz Polaków na Białorusi prawdziwej i rzetelnej informacji o sytuacji w ZPB na Białoruś nie została wpuszczona w tym czasie dziennikarka pierwszego programu Telewizji Polskiej Agnieszka Romaszewska, która robiła wcześniej reportaże z Grodna i innych miast Białorusi o sytuacji w ZPB i informowała o bezprawnych działaniach strony białoruskiej. Minie jeszcze trochę czasu i na Białoruś nie zostanie wpuszczony doradca premiera RP Michał Dworczyk, który szczególnie mocno był zaangażowany w sprawy pomocy wydawania "Głosu znad Niemna" i "Magazynu Polskiego" na uchodźstwie [77].

Dokumentalne potwierdzenie udziału KGB w represjach wobec ZPB

    Oficjalnym świadectwem udziału KGB w konflikcie ZPB z łukaszenkowskimi władzami, rozpracowywaniu struktur związkowych i zaangażowaniu w przygotowanie i przeprowadzenie ponownego zjazdu w Wołkowysku jest niezaprzeczalny fakt odznaczenia pięciu pracowników KGB przez kierownika Administracji Prezydenta Republiki Białoruś Wiktora Szejmana [78]. Wśród nagrodzonych jest m.in. pierwszy zastępca przewodniczącego KGB w Mińsku Wasilij Diemientiej i zastępca przewodniczącego KGB Wiktor Wiegiera. O tym, że główny wysiłek w walce ze związkiem był skierowany na Andżelikę Borys i działaczy z obwodu grodzieńskiego świadczy chociażby to, że pozostali trzej odznaczeni oficerowie KGB pochodzą z grodzieńskiego zarządu KGB.

    Kropka nad "i" została postawiona - wielu pseudo-Polaków pokazało swoje prawdziwe oblicza. Obecnie nie ulega wątpliwości, że to sprawa KGB. Dzisiaj już nikt nie wątpi w to, czyje polecenia wykonują nowo wybrane władze reżimowego ZPB, kogo reprezentują i komu służą.

    Warto zauważyć, że wbrew tradycji ZPB zjazd zorganizowano nie w stolicy polskości na Białorusi - Grodnie, lecz w Wołkowysku. Świadczy to z kolei o tym, że jednak wszechmogące KGB nie chciało ryzykować w obawie przed większymi protestami.

    KGB w swojej działalności niszczenia społeczeństwa obywatelskiego, w tym i ZPB posunęło się jeszcze dalej. Z inicjatywy przewodniczącego KGB Białorusi Stiepana Sucharenki do Kodeksu Karnego zostały wprowadzone 20 grudnia 2005 roku poprawki, które pozwalają sądom orzekać karę od 6 miesięcy do 3 lat więzienia dla tych działaczy społecznych, którzy działają w imieniu (jako członkowie) nie zarejestrowanych organizacji społecznych, czy wypowiadają się w prasie białoruskiej lub zagranicznej krytycznie pod adresem państwa białoruskiego lub jego prezydenta. Warunki, w których wypada działać związkowi Andżeliki Borys "podpadają" w całości pod te poprawki wprowadzone przez KGB do Kodeksu Karnego. Bo wszystko, co by nie powiedzieć prawdziwego pod adresem władzy białoruskiej o jej stosunku do polskiej mniejszości narodowej, której głównym reprezentantem jest Andżelika Borys i jej związek, automatycznie podlega odpowiedzialności karnej [79].

    Mimo to prawdziwy związek, na czele którego stoi Andżelika Borys nadal istnieje i aktywnie pracuje [80], pomimo że jego działacze doznają prześladowań za swoje poglądy i działalność na rzecz polskiego odrodzenia narodowego, a wielu z nich płaci pobytem w więzieniu i zakazem wyjazdu za granicę. Zmienić to wszystko na lepsze mogą jedynie polityczne przemiany na Białorusi, na które obecnie ZPB pod wodzą Andżeliki Borys wspólnie z białoruskimi siłami demokratycznymi pracują.

O co chodziło władzom w konflikcie z ZPB?

    Władzom od samego początku chodziło o to, by utrzymać zdobytą w listopadzie 2000 roku, kiedy prezesem ZPB został Tadeusz Kruczkowski, pełną kontrolę nad związkiem. Zmusić go do ograniczonej i ocenzurowanej działalności kulturalnej, w której nie ma miejsca na dalszy rozwój polskości na Białorusi i wychowanie w duchu patriotycznym młodzieży. Przede wszystkim chodziło o zahamowanie rozwoju i powstawania nowych szkół polskich na Białorusi. Ponadto próbowano za pośrednictwem kolaborantów usunąć ze związku znanych i zasłużonych dla odrodzenia Polaków, a zwłaszcza nie dopuścić do przejęcia przez nich organów prasowych ZPB: tygodnika "Głos znad Niemna" i kwartalnika "Magazyn Polski". Obawiano się, że prasa trafi w ręce dziennikarzy o poglądach politycznych prodemokratycznych, propolskich i proeuropejskich, takich jak Andrzej Pisalnik i Andrzej Poczobut. Władze dążyły do przejęcia na rzecz miejscowych instytucji kultury Domów Polskich i obsadzenia ich podległym sobie kierownictwem oraz wymienienia wszystkich niepokornych prezesów oddziałów ZPB w terenie, których działalność nie odpowiadała ideologicznym wytycznym.

    Władze wspólnie z KGB stworzyły wersję rzeczywistości (i same w tę wersję uwierzyły), że to kraje NATO przygotowują destabilizację państwa białoruskiego, na wzór pomarańczowej rewolucji na Ukrainie, a uczynić to rzekomo mają w oparciu o Polaków na Białorusi.

    Wobec zbliżających się w 2006 roku wyborów prezydenckich na Białorusi, marzeniem władzy było skierowanie działalności związku na tory polityki reżimu, utożsamianej z prezydentem Łukaszenką. Chciano pokazać opinii społecznej, zwłaszcza za granicą, że Polska nie zna realiów białoruskich i prowadzi błędną politykę, niosąc pomoc białoruskiej opozycji, ale ZPB - największa pozarządowa organizacja na Białorusi - kocha swojego prezydenta i popiera jego politykę. Takie stanowisko oficjalnego poparcia przez ZPB kandydatury prezydenta Łukaszenki, władza ustaliła z prezesem Kruczkowskim, o czym członkowie związku dowiedzieli się z poufnych kontaktów z sympatyzującymi z ZPB przedstawicielami władzy białoruskiej. Późniejsze wydarzenia potwierdziły ten scenariusz - prezes reżimowego ZPB Józef Łucznik podpisał się pod oświadczeniem wzywającym Polaków na Białorusi, by głosowali w wyborach prezydenckich na Aleksandra Łukaszenkę [81].

    Ponadto w lecie 2006 roku zaplanowany był kolejny Festiwal Kultur Narodowych w Grodnie, na otwarcie którego zapowiedział swój przyjazd prezydent Łukaszenka. To jeszcze bardziej zmobilizowało władze do walki o utrzymanie steru w związku, bowiem miały w pamięci wcześniejsze przykre doświadczenie z 2000 roku, kiedy zmuszone były obiecać ZPB wydanie pozwolenia na budowę polskiej szkoły w Nowogródku w zamian za zachęcenie związku do udziału w Festiwalu. ZPB wycofał się z bojkotu, wziął udział w Festiwalu, a mimo to władze oszukały związek i swojej obietnicy nie dotrzymały. Drugi raz by to nie przeszło. Wszystko to razem wzięte posłużyło za główny powód, by nie dopuścić do utraty przez władze białoruskie podporządkowania sobie ZPB. Do zrealizowania przyjętego scenariusza trzeba było unieważnić zjazd Związku Polaków na Białorusi w dniach 12-13 marca 2005 roku i usunąć od kierowania związkiem wybraną w wolnych i demokratycznych wyborach prezes Andżelikę Borys. Po dwu miesiącach konfliktu między władzą białoruską a ZPB oraz władzą białoruską a Polską, prezydent Łukaszenka i jego rząd podjęli decyzję unieważnienia zjazdu i używając siły usunęły z siedziby ZG ZPB w Grodnie Andżelikę Borys i jej współpracowników, a do czasu zwołania powtórnego zjazdu w Wołkowysku osadziły na czele związku swoją marionetkę - Tadeusza Kruczkowskiego. To w konsekwencji jeszcze bardziej ochłodziło i tak nienajlepsze stosunki pomiędzy Polską a Białorusią.

    Na całym tym napięciu w stosunkach dyplomatycznych na linii Warszawa-Mińsk zyskały jedynie walczące z reżimem demokratyczne siły Białorusi, bowiem skierowana do nich pomoc z Polski stała jeszcze bardziej owocna. W lutym 2006 roku zostało ponownie reaktywowane, nadające z Polski na Białoruś, radio "Racja", o które od lat ubiegała się białoruska opozycja. Reżim i jego dyktator boją się niezależnych środków przekazu, a jednak bardziej bały się niezależnego i samodzielnego Związku Polaków na Białorusi, skoro w takiej sytuacji zdecydowały się na jego podporządkowanie, dodatkowo biorąc na swoje barki dość spore wydatki finansowe, związane z funkcjonowaniem ZPB, ponoszone wcześniej przez Stowarzyszenie "Wspólnota Polska" z Warszawy.

O co chodziło grupie Andżeliki Borys

    Związek od 2000 roku ponad cztery lata działał w warunkach podporządkowania władzom, nie realizując w pełni zadań statutowych. Widząc tę haniebną dla związku sytuację, prodemokratyczni działacze podejmowali próby rozwiązania tego problemu, które jednak rozbijały się o dobrze przemyślaną obronę podległemu władzom kierownictwu na czele z Tadeuszem Kruczkowskim, popieranym przez władze w Mińsku i Grodnie.

    Jedyną szansą wyrwania się z pętli narzuconej na szyję związku, odzyskanie niezależności i samodzielności w działaniu było zwycięstwo wyborcze na kolejnym zjeździe, który rozpisany został na 12-13 marca 2005 roku. Mimo bezczelnej ingerencji służb specjalnych w wolnych i demokratycznych wyborach wygrała zwolenniczka przemian Andżelika Borys. Osoba, która - wbrew pomówieniom ze strony reżimu i jego kolaborantów - nie miała żadnego zamiaru wciągania związku w jakąkolwiek działalność polityczną, ani po stronie reżimu, ani po stronie opozycji białoruskiej [82]. Jej nadrzędnym celem było działanie w ramach statutu ZPB, skierowane przede wszystkim na odrodzenie i rozwój szkolnictwa polskiego na Białorusi łącznie z budową kolejnych szkół polskich. Reaktywowanie nieocenzurowanej działalności kulturalnej i poprawienie wizerunku związku w oczach społeczności białoruskiej i zagranicznej, w pierwszej kolejności polskiej. Wyprowadzenie z impasu prasowych organów związku poprzez merytoryczną zmianę ich oblicza i zwiększenie nakładu. Przekształcenie szkół polskich i Domów Polskich w dobrze funkcjonujące placówki oświatowe i kulturalne oraz zjednoczenie wszystkich środowisk polskich zrzeszonych w ZPB na rzecz autentycznego odrodzenia polskości na Białorusi. Wszystkie te cele mieszczą się w zakresie podstawowych praw człowieka i obywatela oraz praw mniejszości narodowych w Europie.

* * *

Oceniając platformę działań związku reżimowego i zamierzonych celów ZPB pod kierunkiem Andżeliki Borys widzimy, że w państwie dyktatorskim - w którym na co dzień łamane są prawa człowieka, w tym i mniejszości polskiej, w państwie, w którym praktycznie zniszczono szkolnictwo białoruskie, a jedyne białoruskie liceum im. Janki Kupały funkcjonuje w podziemiu - nie mogła zwyciężyć koncepcja działania związku oparta na wartościach ogólnoludzkich i europejskich.

    Mimo to czas jest sojusznikiem Andżeliki Borys i jej związku działającego w podziemiu, ponieważ każdy przeżyty dzień zbliża ich do zwycięstwa, a reżim i reżimowców z podporządkowanego im związku ku upadkowi i rozliczeniom za całe zło, które zostało wyrządzone Polakom na Białorusi.

Jarosław Dąbrowski, Grodno, 2006

Przypisy:

[1] Krystyna Marczyk, Związek Polaków na Białorusi - założycielski Zjazd, "Kurier Wileński", nr 133 z 21 czerwca 1990 oraz nr 137 z 27 czerwca 1990 r.
[2] Danuta Werowska, Stowarzyszenie Polaków w Grodnie, "Czerwony Sztandar", nr 194 (10845) z 21 sierpnia 1988 r.
[3] Tadeusz Gawin, Polskość na Białorusi, "Wspólnota Polska" kwartalnik poświęcony Polonii i Polakom za granicą, 2002 nr 3-4 (116-117), s. 41.
[4] W obwodowym oddziale białoruskiego funduszu kultury. Utworzenie Polskiej Kulturalno-Oświatowej Sekcji, "Grodzieńska Prawda" z 2 lipca 1988 r.
[5] Gawin, Polskość na Białorusi, op.cit. s.41.
[6] .....
[7] Tadeusz Gawin, Kronika zdrady (historia niszczenia niezależności ZPB 1988-2005), maszynopis cz.1, s. 9.
[8] Tadeusz Gawin, Zwycięstwa i porażki, Białystok 2003, s. 95, 99.
[9] Ibidem, s. 96, 131.
[10] Włodzimierz Małaszkiewicz, Los dziennikarza, Słonim 1996, s.56.
[11] Ibidem.
[12] Gawin, Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 134, 140.
[13] Ibidem, s. 135.
[14] Ibidem, s. 137, 145.
[15] Ibidem, s. 169.
[16] Ibidem, s. 163.
[17] Piotr Kościński, Radziecki oficer odrodził polskość, "Rzeczpospolita" nr 175 (5645) z 28 lipca 2000 r.
[18] Gawin, Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 170-172.
[19] Ibidem, s. 184.
[20] 199(26647), 20.08.1991 ?.
[21] 166 (179), 27.08.1991 ?.
[22] 330-331.
[23] Larysa Michajlik, Spotkanie odbyło się, co dalej, "Głos znad Niemna", nr 3 (14) z 15 lutego 1992 r.
[24] Matylda Świgoń, Józef Dziurbejko, Donośna wizyta, "Głos znad Niemna", nr 20 (106) z 23-29 maja 1994 r.
[25] Ibidem.
[26] , nr127 (893) z 12.07.1994 ?.
[27] Gawin, Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 292.
[28] 1994 ?.
[29] 98 (13123) z 05.09.1996 ?.
[30] Archiwum ZPB, teczka korespondencji wychodzącej za 1997 rok, List prezesa ZPB do wicepremiera rządu RB, W. Rusakiewicza.
[31] Ryszard Karaczun, Odrodzona szkoła, Grodno 1998, s.30-32.
[32] Ryszard Karaczun, Krzyk rozpaczy, "Głos znad Niemna", nr17 (155) z 1-7 maja 1995 r.
[33] Traktat podpisany między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Białoruś o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 1992 roku.
[34] Natalia Malinowska, Po nocy następuje dzień, "Głos znad Niemna", nr 24 (423) z 16 czerwca 2000 r.
[35] Urszula Piwowar-Lesman, Czuję się oszukany. Radni nie chcą polskiej szkoły w Nowogródku, "Trybuna" nr139 (3135) z 15 czerwca 2000 r.
[36] Gawin, Polskość na Białorusi, op.cit., s. 43.
[37] Cezary Goliński, Łukaszenka oskarża Polskę, "Gazeta Wyborcza", nr 73 (2366) z 27 marca1997 r. Szkoła w Grodnie została zbudowana za środki nie z budżetu państwa białoruskiego, lecz za polskie, (Senat, WP)do tego przy ogromnym sprzeciwie władz białoruskich, (w:) Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 312.
[38] Gawin, Kronika zdrady, op.cit., cz.1, s. 17.
[39] Cezary Goliński, Łukaszenka oskarża opozycję, Polaków i Ukraińców, "Gazeta Wyborcza" nr 82 (3080) z 8 kwietnia1999 r.
[40] Gawin, Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 458.
[41] 184 (2338) z 21.09.1999 ?.
[42] Gawin, Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 514.
[43] Marek Orciuch, Grzegorz Andrzejewski, Chora sytuacja, "Kurier Poranny" z 3 listopada 2000 r.
[44] Tadeusz Gawin, Nasz los zależy od nas, "Rzeczpospolita" z 2 maja 2002 r.
[45] Gawin, Zwycięstwa i porażki, op.cit., s. 537.
[46] Gawin, Nasz los zależy od nas, op.cit.
[47] Katarzyna Hejke, Cimoszewicz wspierał Łukaszenkę, "Gazeta Polska" nr 23 z 10 sierpnia 2005 r.
[48] Mariusz Maszkiewicz, Towarzyszu, będziecie teraz Polakiem, "Gazeta Polska" z 31 sierpnia 2005 r.
[49] Zygmunt Piełuć, zbiory prywatne, teczka nr.1 Kopie listów wysłanych do organów śledczych, prokuratury i prezydenta Łukaszenki w sprawie czynów prezesa Kruczkowskiego mających podłoże kryminalne.
[50] Apel profesorów, zbiory prywatne Czesława Bieńkowskiego, teczka 7, s.15.
[51] Gawin, Kronika zdrady, op.cit., cz.I, s.44-46.
[52] Ibidem, s. 50-51.
[53] Ibidem, s. 48-49.
[54] Andrzej Pisalnik, Głodówka w siedzibie ZPB, "Rzeczpospolita" z 29 stycznia 2003 r.
[55] Piotr Kościński, Polacy na Bialorusi nadal skłóceni. Konflikt trwa, "Rzeczpospolita" nr 52 z 3 marca 2003 r.
[56] Gawin, Kronika zdrady, op.cit., cz. I, s. 60-63.
[57] Ibidem, s. 123-126.
[58] 33, 19.02.2005, M????.
[59] Piotr Kościński, Polski działacz w areszcie, "Rzeczpospolita" z 11 marca 2005 r.
[60] Piotr Kościński, Dramatyczny zjazd w Grodnie. Odejście kontrowersyjnego prezesa, "Rzeczpospolita" z 14 marca 2005 r.
[61] Gawin, Kronika zdrady, op.cit., cz. I, s. 140.
[62] Ibidem, s. 144.
[63] Decyzja Ministerstwa sprawiedliwości RB o unieważnieniu VI Zjazdu ZPB, "Grodzienska Prawda", nr 92-93 (14744-14745), 14.05.2005 r.
[64] Oświadczenie Zarządu Krajowego Stowarzyszenia "Wspólnota Polska" (w:) "Wspólnota Polska" - pismo poświęcone Polonii i Polakom za granicą, 2005 nr 3, s.14.
[65] Piotr Kościński, Chcą wojny będzie wojna, "Rzeczpospolita" z 27 lipca 2005 r.
[66] Wacław Radziwinowicz, Białoruś: milicja wokół siedziby Związku Polaków, "Gazeta Wyborcza" z 27 lipca 2005 r.
[67] Wacław Radziwinowicz, Polscy działacze zatrzymani na Białorusi, "Gazeta Wyborcza" z 28 lipca 2005 r.
[68] Gawin, Kronika zdrady, op.cit., cz. II, s. 10.
[69] Statut ZPB art.3.10.
[70] Piotr Kościński, Atak na Związek Polaków, "Rzeczpospolita" z 28 lipca 2005 r.
[71] Gawin, Kronika zdrady, op.cit., cz. II, s. 25-27.
[72] Tadeusz Gawin, Zawsze jest wybór, "Magazyn Polski na uchodźstwie", 2006 nr 3, s.12.
[73] Mariusz Maszkiewicz, Towarzyszu, będziecie teraz Polakiem, "Gazeta Polska"z 31 sierpnia 2005 r.
[74] Stanowisko Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej wobec sytuacji Związku Polaków na Białorusi.
[75] Piotr Kościński, Władze usiłują izolować działaczy Związku Polaków na Białorusi. Władze organizują zjazd ZPB, "Rzeczpospolita" z 26 sierpnia 2005 r.
[76] Pkt.15 ustawy RB z 3 grudnia 1997 r. N 102-3. O Organach Bezpieczeństwa Państwowego RB.
[77] RS, Doradca premiera RP nie wpuszczony na Białoruś, "Magazyn Polski na uchodźstwie", 2005 nr 2/grudzień.
[78] Rozporządzenie Kierownika Administracji Prezydenta Republiki Białoruś 7 września 2005 r. ?80, "Magazyn Polski na uchodźstwie", 2005 nr 2/grudzień.
[79] Piotr Kościński, Więzienie za krytykę władz, "Rzeczpospolita" z 5 grudnia 2005 r.
[80] Andrzej Pisalnik, Polacy nie dali się zastraszyć Łukaszence, "Rzeczpospolita" z 21 sierpnia 2006 r.
[81] "Grodzieńska prawda", nr 30 z 16 marca 2006 r.
[82] Piotr Kościński, Zmiany w Związku Polaków na Białorusi, "Rzeczpospolita" z 14 marca 2005 r.