Witryna Związku Polaków na Białorusi forum   archiwum   kontakt   home

    Zaczęło się lato, a wraz z nim na naszej szerokości geograficznej zaczyna się sezon turystyczny. Przynajmniej dawniej tak bywało. Białoruś jest pięknym krajem, bezpiecznym dla zagranicznych turystów, ze wspaniałą przyrodą, sympatycznymi ludźmi. Tuż przy samej granicy z Unią Europejską, za wschodnimi krańcami Polski, jest wiele ciekawych zabytków i miejsc, w tym związanych z polską historią i kulturą, które warto zwiedzić. A jednak, mimo usilnych zabiegów władz białoruskich, zagraniczni turyści niezbyt często odwiedzają Białoruś. Dlaczego?


    W państwowych mediach białoruskich co rusz jest podkreślane wyjątkowo dogodne położenie geopolityczne Białorusi. Głowa państwa w swych wypowiedziach często akcentuje, że rządzi krajem, który znajduje się w samym centrum Europy. Jednak bogactwo tego kraju - cierpliwi i tolerancyjni ludzie, piękna przyroda i bogata w wydarzenia historia - nie brzęczy monetą w skarbcu. W dobie kryzysu, kiedy białoruski "cud gospodarczy" pękł jak bańka mydlana, właśnie turystyka mogłaby stać się stałym źródłem dochodów. Wygląda na to, że władze Białorusi nie mają nic przeciwko temu, jednak nie mają żadnej wizji, jak rozwinąć tę gałąź gospodarki. Zostają tylko dobre chęci i ciągłe narzekanie z powodu braku turystów.

    Branża turystyczna nie wymaga zbyt dużych nakładów i inwestycji, zwłaszcza jeśli pozwolić swobodnie działać prywatnym podmiotom gospodarczym. Tym bardziej, że z tego wszystkiego, co zapewniałoby dobre warunki do przyjmowania gości z innych krajów, swobodnie mogliby korzystać również mieszkańcy Białorusi. Sporo jest państw na świecie, które będąc w podobnej jak Białoruś sytuacji, potrafiły z turystyki zrobić jedno z głównych źródeł dochodów w budżecie.

    Powołując się na doświadczenia zagraniczne, jeszcze parę lat temu sam Łukaszenka zwracał uwagę na potrzebę rozwoju tej branży. A w 2006 r. nawet wydano Dekret Prezydenta RB "O niektórych środkach państwowego wsparcia rozwoju turystyki w Republice Białoruś". Czy coś się zmieniło od tego czasu na lepsze? Trudno jest jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. MAGAZYN proponuje swoim Czytelnikom spojrzeć na branżę turystyczną Białorusi na przykładzie Grodna, które kilka lat temu zwyciężyło w ogólnokrajowym konkursie "Poznaj Białoruś" i zostało okrzyknięte miastem najbardziej sprzyjającym turystyce.

    Nawet niektórzy grodnianie dziwią się, gdy ich miasto jest nazywane właśnie tak, gdyż nie dostrzegają wielu zabytków. Najwyżej mogą wymienić kilka miejsc wartych zwiedzania. Jednak bardziej spostrzegawcza osoba może dostrzec, że niemal na każdym kroku natknąć się można na coś, czym warto pochwalić się przed gośćmi miasta. Jako jedno z najpiękniejszych miast Europy Grodno znalazło się w dziele Georga Brauna "Civitates orbis terrarum", wydanym w 1618 r. Miasto nad Niemnem, jako jedyne miasto dawnej Rzeczypospolitej, może poszczycić się posiadaniem dwóch królewskich zamków. A pod względem liczby pałaców magnaterii polskiej w XVIII wieku ustępowało jedynie Warszawie.

    Jakimś cudem w Grodnie przetrwało sporo budynków, które pojawiły się na planie miasta kilka wieków wstecz. Jest to jedyne na Białorusi miasto, w którym w tak dobrym stanie zachowała się starówka. Nic więc dziwnego, że w ostatnich latach dość często gościmy filmowców białoruskich i rosyjskich, którzy kręcą filmy o dziejach przedwojennych lub z początku XX wieku.

    Jednak nie wszystkie zabytki przetrwały i wojny, i socrealistyczne podejście do urbanistyki; a również współcześni gospodarze nie oszczędzili miasta. Za największą stratę miasta uważa się wyburzenie w ciągu jednej nocy, w październiku 1962 r., Fary Witoldowej, która niewątpliwie znalazłaby swoje miejsce na liście dziedzictwa UNESCO.

    Najbardziej znanymi zabytkami Grodna są bez wątpienia dwa zamki. Stary, budowę którego w XIV wieku nakazał rozpocząć bohater bitwy pod Grunwaldem - książę Witold. To tam Kazimierz Jagiellończyk przyjmował polskie poselstwo ofiarujące mu koronę. W tym zamku Stefan Batory planował swe zwycięskie wyprawy wojenne na Wschód, w nim też zmarł, a lekarze dokonali pierwszej w dziejach sekcji zwłok zmarłego monarchy. Tuż obok, na wysokim brzegu Niemna, wznosi się Nowy Zamek, w którym odbył się ostatni sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tam też podpisał abdykację król Stanisław August Poniatowski.

    Grodnianie wymienią również najstarszy zabytek miasta - cerkiew św. św. Borysa i Gleba, zaproponują obejrzenie pięknych kilkusetletnich kościołów grodzieńskich. Natomiast niewielu wspomni "szary dworek" Elizy Orzeszkowej, klasztor Narodzenia Bogurodzicy czy Horodnicę Antoniego Tyzenhauza, nie mówiąc już o innych ciekawych zakątkach Grodna, dostrzeganych jedynie przez miłośników historii i architektury.

    Na początku tego wieku, przed renowacją placu Sowieckiego, przed katedrą przeważnie od piątku do niedzieli można było zobaczyć po kilka autokarów turystycznych, głównie z polską rejestracją. Najwięcej Polaków przyjeżdżało do pobliskiego Grodna na weekend majowy. Zazwyczaj tu zaczynali zwiedzanie Białorusi, a następnie udawali się do Nowogródka, Mira, Nieświeża. Popularne były również Bohatyrowicze i Bieniakonie. Dzisiaj już czegoś takiego nie zobaczysz. Wiele się zmieniło - obecnie nie ma miejsca na parkowanie większych pojazdów w centrum miasta, ale nie ma też komu tam się zatrzymywać.

    Nic dziwnego, bo pomimo piętrzących się niedogodności, władze nie robią prawie nic, aby zmienić sytuację na lepszą, zachwalają jedynie walory turystyczne Białorusi. Oto fragment tekstu o Białorusi z oficjalnej strony internetowej białoruskiej ambasady w Warszawie, mający zachęcić do zwiedzenia naszego kraju:

    "W unikatowym miejscu, gdzie stykają się granice trzech państw: Białorusi, Polski i Litwy leży Kanał Augustowski, wybudowany w 1839 roku. Jest to doskonałe miejsce wypoczynku. [...] Po rekonstrukcji białoruska część Kanału Augustowskiego jest jeszcze bardziej ciekawa z punktu widzenia współczesnego turysty, łączy bowiem w sobie tradycyjnie nietkniętą urodę białoruskiej natury z jednoczesną możliwością korzystania ze współczesnej infrastruktury turystycznej".

    Niby wszystko w porządku, tylko po białoruskiej stronie jest zaledwie 25-kilometrowa część kanału, po polskiej stronie długość tego zabytku wynosi ponad 80 km. Co autorzy mieli na myśli, zachęcając do korzystania ze "współczesnej infrastruktury turystycznej"? Czyżby samotną budkę, w której można kupić co nieco do picia i jeszcze mniej do zjedzenia albo kilka stołów dla kilkuset potencjalnych zwiedzających? O wypożyczalni sprzętu czy miejscach do odpoczynku nie ma co nawet marzyć! Po polskiej stronie na obu brzegach Kanału Augustowskiego o wiele łatwiej jest znaleźć niemal w każdej gospodzie i dobre jedzenie, i kajaki, a i cała infrastruktura jest o niebo lepsza, niż po, bądź co bądź, aspirującej do stworzenia konkurencji stronie białoruskiej.

    Kolejną atrakcją ma być Puszcza Białowieska. I znowu Polak u siebie w kraju, bez udręki z wyrabianiem wizy, spacerując leśnymi ścieżkami może spotkać żubra, króla puszczy. No, chyba że od dziecka marzy o tym, by odwiedzić "Rezydencję Dziadka Mroza" po białoruskiej stronie. Trudno jest jednak w to uwierzyć, bo przecież w Polsce prezenty na Gwiazdkę przynosi Święty Mikołaj, a nie jakiś dziad.

    W ostatnich latach szeroko była reklamowana taka "wiele obiecująca branża turystyki na Białorusi" jak narciarstwo alpejskie. Tego już za wiele! Niech autorzy tej cudownej agitki wybiorą się kiedyś do Zakopanego. Być może będą zaskoczeni, ale w sezonie tam aż się roi od Rosjan i Białorusinów. Ciekawe po co robią wizy i jadą taki kawał drogi, jeżeli - przynajmniej w założeniu pomysłodawców tandetnej reklamy o "białoruskich Alpach" - mają wspaniałe warunki pod Mińskiem?

    Właśnie biurokracja białoruska jest chyba decydującym argumentem, który z powodzeniem od wielu lat przeszkadza rozwojowi branży turystycznej w kraju. Zaczyna się od wiz. Są one bodajże największą zmorą białoruskiej turystyki. Chociaż koszt wiz nie jest zbyt wygórowany, bo indywidualna jednorazowa kosztuje 25 euro, a grupowa 10 euro. Mankamentem wizy grupowej jest to, że jeżeli z jakichś przyczyn nie jedzie jedna osoba z grupy, to cała grupa również nie może przekroczyć granicy. Dlatego Polacy przeważnie wybierają jednorazowe wizy po 25 euro. Tutaj z kolei pojawia się problem, polegający na absurdalnym pomyśle zebrania sporej ilości dokumentów - w większości zbędnych. W przypadku wizy turystycznej potrzebne jest "chodatajstwo", czyli podanie, bez którego nie można jej otrzymać. Takie podanie musi wystawić białoruska firma turystyczna, z którą trzeba podpisać umowę. Do tego dochodzą jeszcze: ubezpieczenie, szczegółowy program, voucher, jeżeli jedzie grupa, to potrzebne jest potwierdzenie, że strona białoruska ją przyjmie i wystawi rachunek. Wydział Konsularny Ambasady Białorusi zastrzega sobie prawo do wydłużenia terminu wydania wiz bez podania przyczyn oraz prawo żądania przedstawienia dodatkowych dokumentów - również bez podania przyczyn! Co gorsze, urzędnicy białoruskiej Ambasady skrzętnie z tych przysługujących im praw korzystają, nawet wtedy, kiedy nie ma żadnej uzasadnionej potrzeby.

    Zastanawiający jest fakt, że białoruskie Ministerstwo Sportu i Turystyki za turystów uważa jedynie te osoby, które przekroczyły granicę Białorusi na podstawie "voucheru", swoistej umowy między obcokrajowcem a jedną z białoruskich firm turystycznych. Ciekawie, czy cudzoziemcy, którzy przyjadą prywatnie, na "dziko", zostawią mniej pieniędzy, wywiozą gorsze wspomnienia i wrażenia z Białorusi niż ci "oficjalni" turyści? Czyżby odgórne ustalanie sztywnych zasad miało służyć zwiększonej liczbie odwiedzających Białoruś? Bardzo wątpliwe.

    Już w chwili, gdy szczęśliwy turysta z białoruską wizą w kieszeni wjeżdża na Białoruś, spotyka go pierwsza niesympatyczna niespodzianka. Mimo praktycznie braku kolejek, po polskiej stronie kontrola paszportowa zajmuje około pół godziny, po białoruskiej niemal trzy razy dłużej. Jeżeli obcokrajowiec ma zamiar gościć na Białorusi dłużej niż trzy dni, musi się zameldować w urzędzie migracyjnym, a ta procedura pochłania sporo czasu i jest kosztowna. Na dodatek jest zupełnie bez sensu, bo na granicy każdy cudzoziemiec i tak wypełnia kartę migracyjną. Jednak do dnia dzisiejszego procedura ta nie została zniesiona.

    W mediach pojawiły się informacje o tym, że władze Grodna podjęły decyzję o przeprowadzeniu renowacji wielu zabytków, m.in. letniej rezydencji Stanisława Augusta Poniatowskiego. W budynku, w którym obecnie mieści się Katedra Hodowli Roślin Akademii Rolniczej, trudno rozpoznać letni pałacyk ostatniego króla Rzeczypospolitej, słynącego z tego, że miał wyrafinowany gust i lubił otaczać się przepychem. I nie ma co liczyć na to, że po remoncie wygląd byłej rezydencji znacząco się zmieni, gdyż Białoruś nie dysponuje dobrymi konserwatorami zabytków. Można się o tym przekonać, oglądając odrestaurowany zamek w Lidzie.

    Od wielu lat w centrum Grodna straszy przechodniów dom, w którym niegdyś mieszkał znany na całym świecie twórca języka esperanto, Ludwik Zamenhof. Minęło już parę lat od dnia, gdy szpital psychiatryczny opuścił mury zdewastowanego klasztoru brygidzkiego, a remontu i tak nie zaczęto. Odremontowano natomiast dom Elizy Orzeszkowej. Jednak nie spełniono obietnicy sprzed remontu - powiększenia części muzealnej. Muzeum nadal mieści się w dwu pokoikach; zbiory zostały uzupełnione zupełnie niepasującymi do wnętrz "malowidłami" i ogromną szafą, w której umieszczono kilka książek. Nikt nie może wytłumaczyć, po co to zostało zrobione i jaki ma związek z życiem i twórczością znakomitej polskiej pisarki.

    Trzeba zaznaczyć, że od chwili powstania izby pamięci Elizy Orzeszkowej w jej dworku, czyli od roku 2001, do czasu, gdy pojawił się problem wizowy, ponad połowę zwiedzających stanowili wycieczkowicze z Polski. Jednak nie wszystkim odwiedzającym Grodno Polakom udaje się trafić do muzeum. Pecha mają ci, którzy wybiorą się w gościnę do Pani Elizy w sobotę, gdyż tego dnia biblioteki w mieście są nieczynne. Warto więc spróbować innego dnia obejrzeć salonik pisarki, posłuchać przewodnika, tyle że po rosyjsku, co w przypadku turystów zagranicznych na niewiele się zda. Miłe panie z biblioteki chętnie też pokażą resztę nowo odremontowanego i wyposażonego budynku - stelaże z książkami oraz nowościami wydawniczymi i - powód do dumy - komputery. Tylko gdzie w tym wszystkim duch XIX wieku?

    Jeżeli obcokrajowcy chcą nie tylko podziwiać Grodno, ale też czegoś się dowiedzieć o zabytkach miasta, to w grodzieńskich firmach turystycznych można zamówić usługi przewodnika, nawet ze znajomością języków obcych. Przeciętnie wycieczka objazdowa po mieście trwa od 2 do 3 godzin i kosztuje około 200 tys. Br. Oferta różnych biur turystycznych jest bardzo do siebie zbliżona i raczej standartowa: cerkiew na Kołoży oraz zabytki w centrum miasta. Co z kościołami? No tak, jeśli turyści będą z Polski, to może ich interesować katolicyzm, więc mogą być i kościoły. Jednak za dodatkową opłatą przewodnik może grupie pokazać wszystko, czego sobie klient zażyczy. Tylko czego klient ma sobie zażyczyć, skoro jest w mieście po raz pierwszy i ostatni, liczy właśnie na erudycję oraz profesjonalizm przewodnika?

    Nie ma co się dziwić, że program wycieczek tak bardzo się skurczył w ostatnich latach i stał się nader schematyczny. Widocznie przewodnicy wychodzą z wprawy, ponieważ niezbyt często muszą wydobywać z pokładów pamięci wiedzę na temat zabytków, dlatego zapewne wolą pokazać kilka "standartowych" miejsc zwiedzania, byle jak najszybciej zbyć turystów. Nic w tym dziwnego, skoro podczas przygotowania poniższego artykułu i przeprowadzeniu rozmów z pracownikami czterech grodzieńskich firm turystycznych okazało się, że tylko dwie z nich w tym roku gościły po jednej grupie z Polski, jedno biuro podróży przyjmowało Żydów z Ameryki, a czwarta firma w ogóle nie miała jeszcze w tym roku żadnej wycieczki zagranicznej.

    Aby mieć całościowy ogląd sytuacji na rynku turystycznym w Grodnie reporter MAGAZYNU udał się do Centrum Turystyczno-Informacyjnego miasta Grodna. Jednak i tam spotkało go rozczarowanie. Na wstępie warto powiedzieć o dziwnej lokalizacji tego centrum - daleko od dworców, daleko od centrum miasta, gdzie można byłoby spodziewać się poszukujących informacji o Grodnie turystów. Jednak to nic, większym problemem okazały się zamknięte drzwi i informacja w języku rosyjskim, o tym gdzie szukać pracownika. A gdyby chodziło o grupę turystów, nie znających języka rosyjskiego?

    Poważnym problemem w Grodnie pozostaje problem braku wystarczającej ilości hoteli oraz ich opłakany stan. Hotel "Niemen" od kilku lat jest w remoncie. W hotelu "Grodno" praktycznie zlikwidowano pokoje hotelowe, z większości pomieszczeń korzystają studenci i inni stali lokatorzy. W hotelu "Biełaruś" często brakuje wolnych miejsc, gdyż dość licznie mieszkają tam sportowcy (widocznie ze względu na bliskość stadionu) i przyjeżdżający do Grodna w delegacje (ze względu na przystępne ceny). Nawiasem mówiąc, w tym hotelu już nie robi różnicy fakt, skąd przybywa gość: czy z zagranicy, czy z Białorusi - opłata jest jednakowa. Chodzi chyba o zatrważające warunki, rodem z epoki późnego socrealizmu, za które nikt o zdrowych zmysłach nie zapłaciłby, gdyby nie brak porządnej alternatywy.

    Taką alternatywą jest hotel "Turist" do momentu, gdy zabraknie w nim miejsc, co jest sprawą powszechną. W tym hotelu obcokrajowcy za pokój dwuosobowy zapłacą blisko 60 euro, natomiast obywatele Białorusi za podobny pokój wyłożą 98 tys. Br, czyli ponad trzy razy mniej. Obcokrajowców dyskryminują także w prywatnym hotelu "Siemaszko". Nikt z pracowników nie jest w stanie wytłumaczyć, na czym polega różnica, bo przecież pokoje są te same, ale i tak mamy sytuację, że pokój jednoosobowy dla cudzoziemca kosztuje 260 tys. Br, dla obywatela Białorusi - tylko 160 tys. Br. Jedynym logicznym wytłumaczeniem zdaje się być różnica w poziomie życia. Kiedyś jeden z urzędników białoruskich właśnie tak tłumaczył ten paradoks: "Co się dziwić, przecież oni więcej od nas zarabiają, a i my u nich dużo płacimy za pokój hotelowy". Z jednym tylko "ale" - my u nich płacimy tyle samo, co miejscowi. Co ciekawe, nawet ceny w polskich hotelach tej samej klasy co grodzieński "Turist" czy "Biełaruś" są zazwyczaj niższe, zwłaszcza jeśli porównamy je z cenami dla obcokrajowców w Grodnie.

    Sytuacja w gastronomii nie jest lepsza. Statystycznie w Grodnie lokali gastronomicznych jest sporo, lecz nie znający miasta człowiek może mieć problemy z odszukaniem miejsca, gdzie można dobrze zjeść. Skoro wszystkie zabytki są w centrum, to dobrze by było w pobliżu coś przekąsić. Europejczycy są przyzwyczajeni, że w większości miast europejskich są całe pasaże restauracji i kawiarenek. Niestety, przy deptaku grodzieńskim o długości blisko 3 km (od dworca kolejowego po plac Sowiecki) takowych jest zaledwie... cztery. Jednak są zmiany na lepsze, bo jeszcze kilka lat temu głodny turysta w porze obiadowej mógł niespodziewanie natknąć się na zamknięte drzwi jadłodajni z wywieszką: "Przerwa obiadowa". Teraz już raczej coś takiego się nie zdarzy, a jednak pozostaje inny nie mniej ważny problem. W Grodnie w upalne letnie dni, znalezienie w centrum miasta toalety graniczy z cudem. Jest jedna płatna toaleta usytuowana naprzeciwko Bazyliki Katedralnej i więcej nic. W promieniu kilku kilometrów!

    Do niedawna bardzo popularne były w Polsce tzw. "sentymentalne wyjazdy", ponieważ wielu naszych ziomków wyjechało po wojnie do Polski w nowych granicach. Lecz coraz mniej jest staruszków, którzy czują się na siłach, aby zdecydować się na taką dość trudną wyprawę. Młodsi natomiast przeważnie wolą niezorganizowane, spontaniczne wyprawy weekendowe. A wycieczka do nas wymaga wcześniejszego zaplanowania. Jeżeli Polak ma tygodniami planować podróż, szukać kogoś, kto wystawi zaproszenie, zbierać stosy dokumentów, czekać na wizę i wszystko po to, żeby wpaść na kilka dni do państwa, gdzie infrastruktura turystyczna jest faktycznie nijaka, to niewątpliwie zrezygnuje z wyjazdu na Białoruś. O wiele łatwiej jest wyskoczyć do Pragi, gdzie nie raz już był, lub do Paryża czy wschodniego Wilna, czy Kijowa.

    Nie można liczyć na to, że Rosjanie, którzy nie muszą mieć wizy, będą licznie odwiedzać Białoruś. Biedniejsze warstwy społeczeństwa są przyzwyczajone do wypoczynku na działkach, ewentualnie do zwiedzania dalekiej Rosji. Bardziej zamożni Rosjanie wybierają Europę oraz kraje egzotyczne. No chyba, że zatęskni ktoś za ZSRR, wtedy nie znajdziesz lepszego sposobu by zwalczyć nostalgię, jak wybrać się na Białoruś. Jednak to nadal są tylko pojedynczy turyści, a nie napływ obcokrajowców, chętnych do zwiedzania najdalszych nawet zakątków Białorusi, co marzy się władzom.

    Za zły wizerunek Białorusi w świecie najłatwiej jest zwalać winę na opozycję, przymykając oko na olbrzymie trudności natury formalno-biurokratycznej, stojące na przeszkodzie turystom z innych państw, pragnących odwiedzić Białoruś. Wystarczy stworzyć odpowiednie warunki, autentycznie otworzyć się na świat, pozwolić prywatnemu biznesowi inwestować w infrastrukturę turystyczną, nie bojąc się o przyszłość i można być pewnym, że za kilka lat Białoruś może stać się niewątpliwym centrum turystyki w Europie Wschodniej. Przecież jest to państwo o wspaniałej historii, łączące wschód i zachód Europy, w którym mieszkają wspaniali, bardzo gościnni i życzliwi ludzie. Czas, aby goście z zagranicy mogli sami się przekonać, jak kwitnącym i gościnnym krajem jest Białoruś. Wystarczy tylko zrobić kilka kroków w tym kierunku, zamiast uprawiać populistyczną propagandę, która w żaden sposób nie przyczynia się do zwiększenia liczby turystów, a raczej na odwrót.

Irena Ejsmont
30 czerwca 2009 r.