Witryna Związku Polaków na Białorusi forum   archiwum   kontakt   home

    W swoim czasie wierni z Białorusi bardzo przeżywali to, że Ojciec Święty Jan Paweł II nie może przyjechać do nas na Białoruś, a także do katolików Rosji. Odwiedzał Litwę, Polskę, był na Ukrainie. Był nawet w takich niechrześcijańskich krajach jak Azerbejdżan czy Kazachstan. Odwiedził Kubę. Wszędzie był przyjmowany przez najwyższe władze, hierarchów panujących tam religii oraz społeczeństwa krajów, które odwiedzał nie jako wróg lub osoba niepożądana, a z szacunkiem i z... sympatią. Czemuż jednak dla prawosławnych hierarchów chrześcijańskiej Rosji i Białorusi okazał się on osobą niepożądaną i nie doczekał się zaproszenia, mimo tylu wysiłków czynionych na rzecz jedności chrześcijan?

    Być może ktoś zapyta, czy warto dzisiaj, po tylu latach wspominać stare dzieje? Uważam, że nie tylko warto, a wprost należy zabrać głos w tej sprawie! Do dnia dzisiejszego praktycznie nikt nie zabrał głosu, by odeprzeć zarzuty i oskarżenia, które pod adresem Kościoła katolickiego wysuwali hierarchowie Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.
    Jakie były te zarzuty? Jeszcze w radzieckiej wówczas gazecie "Trud" przeczytałem wywiad, którego udzielił nowo wybrany patriarcha Wszechrusi Aleksy II w pociągu relacji Moskwa-Leningrad dziennikarzowi gazety. Na pytanie o stan stosunków pomiędzy Rosyjską Cerkwią Prawosławną a Kościołem katolickim patriarcha wymienił trzy warunki, po spełnieniu których i naprawieniu przez Kościół katolicki krzywd, wyrządzonych jego zdaniem Cerkwi prawosławnej, mógłby rozpocząć się dialog pomiędzy hierarchami obydwu religii:
- zaprzestanie odbierania na zachodniej Ukrainie przez unitów (grekokatolików) budynków cerkwi prawosławnych; określił on to mianem "izbijenija prawosławnych";
- zaprzestanie misyjnej działalności Kościoła katolickiego w Rosji jako na "kanonicznym terenie prawosławia";
- a także prozelityzmu (przeciągania prawosławnych na katolicyzm).

    Zarzuty poważne. Ale na ile są uzasadnione i jaką mają podstawę? Żeby odpowiedzieć na to pytanie musimy dokonać pewnej analizy.
    Budynki cerkwi unickich na Ukrainie zostały przekazane prawosławnym po pogromach unitów, których dokonał carat rosyjski w XIX stuleciu. Kolejny pogrom unitów został dokonany w 1946 roku z woli Stalina. Odbyło się kolejne odebranie i przekazanie cerkwi unickich prawosławnym. Po upadku ZSRR Kościół unicki na zachodniej Ukrainie, w odróżnieniu od Białorusi, zaczął ponownie odradzać się i unici upomnieli się o budynki swoich świątyń, o swoją własność. Czyżby o tym nie wiedział patriarcha? Czyżby obce mu było poczucie sprawiedliwości i nie pamiętał o jednym z przykazań Bożych "nie pożądaj żadnej rzeczy bliźniego swego"? Czyżby za te długie dziesięciolecia użytkowania przez prawosławnych cerkwi unickich nie należą się unitom przeprosiny i podziękowania ze strony prawosławnych? Skrucha i dobrowolny zwrot unitom zagrabionych świątyń? Zresztą, nawiązując do tego tematu, warto przypomnieć, że i na Białorusi Cerkwi prawosławnej zostały przekazane przez władze carskie, władze ZSRR i obecne budynki kościelne w Głębokiem i Nowogródku, Rakowie i Wołkowysku, Pińsku i Lidzie, Słonimiu i w wielu innych miejscowościach. Nawet główna świątynia prawosławia w Mińsku mieści się w cudzym budynku.
    Z tego powodu budynki kościołów, budowanych już po ukazie tolerancyjnym cara z roku 1905, miały tak wyraźny zewnętrzny wygląd architektoniczny, by praktycznie nie nadawały się do przeróbki na cerkwie.
    W jednym z kazań z okazji poświęcenia nowo zbudowanej cerkwi zwierzchnik Białoruskiej Cerkwi Prawosławnej metropolita Filaret powiedział: "Świątynia jest miejscem świętym". No cóż, użytkowane przez prawosławnych budynki kościelne również są miejscami świętymi, ale dla prawosławnych cudzymi. I czy nie należy zwrócić je prawowitym właścicielom ze skruchą, z przeprosinami i podziękowaniami? Czyżby i ta sytuacja była jednym z powodów niezaproszenia papieża Jana Pawła II na Białoruś?
    Musimy także zaznaczyć, że chodzi nie o zwykłe, normalne, z szacunkiem użytkowanie przez prawosławnych cudzych świątyń. Wszędzie usuwano z zagrabionych budynków kościelnych ślady katolicyzmu - niszczono obrazy, rzeźby, wystrój wnętrz, naczynia i księgi liturgiczne, całe biblioteki. Zmieniano zewnętrzny wygląd, wsadzano na dachy kościołów cebule-kopuły, charakterystyczne krzyże itd.
    Na przykład klasztor katolicki w Jurowiczach (obecnie rejon kalinkowicki) został ostatecznie zamknięty w 1864 roku na podstawie donosu prawosławnego biskupa skierowanego do generał-gubernatora Murawiowa (zwanego Wieszatielem), w którym stwierdzał on, że duchowieństwo katolickie wtrąca się w sprawy prawosławnych. Tamten zażądał danych potwierdzających udział księży w powstaniu z lat 1863-64. Nie znalazło to potwierdzenia, bo jurowiccy księża, mając złe doświadczenia, nie brali udziału w powstaniu, co zresztą i potwierdził wojskowy dowódca powiatów rzeczyckiego i mozyrskiego. Jednak donosił on dalej "plotki dają podstawę wątpić w ich polityczną lojalność". Tego wystarczyło, by generał-gubernator dał rozkaz gubernatorowi mińskiemu o bezzwłocznym zamknięciu klasztoru. Murawiow uprzedził, aby wszystko zostało przeprowadzone "cicho i przyzwoicie".
    Tak jednak się nie stało. Tak oto wspominał ksiądz Sienczykowski ten moment: "W Jurowiczach spotkałem kampanię żołnierzy, którzy przez cztery godziny siekierami rąbali w kościele ołtarze, rzeźby 12 apostołów i organy".
    Szerszy, ale nie cały obraz zniszczeń dokonanych przez carat i "wydział prawosławny" caratu - Cerkiew prawosławną - można prześledzić w książce "Katolickie świątynie Białorusi". Czytając tę książkę nie można ochłonąć od zdziwienia, wręcz przerażenia: ile zniszczeń w Kościele katolickim dokonano przy czynnym udziale Cerkwi prawosławnej i przez nią. Przy okazji warto jest podziękować autorom książki za ich trud i rzetelność.
    Warto dodać, że często budynki kościołów przekazywano nielicznej grupie prawosławnych, którzy nawet z pomocą caratu, prowadzącego brutalną politykę rusyfikacji (jednym z narzędzi której była Cerkiew prawosławna) nie byli i często nie są w stanie utrzymać je w należytym stanie. Jako przykład można podać kościół w Głębokiem, który znajdował się w stanie opłakanym, budynki klasztorne już są w ruinie.
    Warto przypomnieć, że to dzięki Kościołowi katolickiemu i księżom katolickim (głównie polskim) powstały, zostały dźwignięte z ruin dziesiątki zdewastowanych kościołów i kaplic, zostało odnowionych i uporządkowanych wiele cmentarzy. Dzisiaj stanowią one część dziedzictwa narodowego Białorusi. Są zabytkami architektury - niekiedy najwyższej klasy - "pomnikami biełaruskaga dojlidztwa".

    Właśnie ci, często znienawidzeni księża z Polski, ściągali z Polski i Zachodu środki niezbędne dla ratowania zrujnowanych świątyń, które są przepięknym elementem krajobrazu, cennym urozmaiceniem architektonicznym w smutnej szarości wielu wsi, miast i miasteczek. Bo prawdą jest, że do odbudowania, odrestaurowania wielu świątyń po prostu by nie doszło, ponieważ wyłącznie z nielicznych ofiar biednej społeczności katolickiej nie dałoby się tego zrobić.
    A jak tu nie wspomnieć charytatywnej działalności Kościoła katolickiego i nie tylko wśród katolików. Czyżby za to nie należy się Kościołowi katolickiemu i księżom katolickim zwykłe ludzkie podziękowanie?
    W swoim czasie papież Jan Paweł II w imieniu Kościoła katolickiego przeprosił, w tym i prawosławnych, za wyrządzone przez Kościół katolicki krzywdy. Jednak dzisiaj Cerkiew prawosławna nie jest w stanie (chociaż powodów ku temu jest więcej) zdobyć się na taki gest wobec Kościoła katolickiego. Okazuje się, że o wiele łatwiej i wygodniej jest nadal oskarżać Kościół katolicki.
    Dziwne były zarzuty patriarchy o działalność misyjną i prozelityzm Kościoła katolickiego. Świątynie prawosławne są dzisiaj i w Niemczech, i w USA, i w Polsce itd., a nawet w sercu katolicyzmu - w centrum Rzymu. Ale nikt nie słyszał, aby Kościół katolicki oskarżał Cerkiew prawosławną z powodu jej duszpasterskiej działalności i budowania świątyń prawosławnych na "kanonicznym terenie katolicyzmu". Kościół katolicki jest świadom tragedii emigrantów rosyjskich na przestrzeni wieków, szczególnie po rewolucji bolszewickiej 1917r., wojnie domowej, terrorze fizycznym i ateistycznym z lat 1917-1956, drugiej wojnie światowej. Zresztą pewien rosyjski naukowiec w jednej z publikacji neguje takie pojęcie jak "kanoniczny teren prawosławia".
    Dzisiaj na terenie Rosji obok prawosławia istnieją takie wielkie religie jak islam, buddyzm, judaizm i inne, a także mnóstwo wyznań małych narodów Syberii, Dalekiego Wschodu i Północy. I to nie one weszły na "kanoniczny teren prawosławia", a prawosławie weszło na ich kanoniczny teren w ślad za imperializmem rosyjskim, uświęcając większość jego podbojów. Stąd nasuwa się oczywista refleksja, że Rosja nigdy nie była i nie jest wyłącznym terenem prawosławia.
    Spójrzmy na problem z innej strony. Na ile działalność Kościoła katolickiego na terenie Rosji jest uzasadniona i czy rzeczywiście jego działalność ma charakter misyjny i jak naprawdę jest z tym prozelityzmem?
    Kościół katolicki nie musi prowadzić działalności, o którą oskarżył go patriarcha Aleksy II. W wyniku najazdów rosyjskich setki tysięcy mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego zostały uprowadzone do Rosji, w tym i katolicy. Po rozbiorach Rzeczypospolitej Polskiej Syberię zapełnili uczestnicy powstań polskich, w tym i z terenów WKL. Znaczna była emigracja zarobkowa Polaków do Rosji, gdzie w przemyśle, na kolei i w innych dziedzinach najbardziej cenionymi byli inżynierowie polscy. Nie zapominajmy o Polakach-żołnierzach, przymusowo wcielanych do wojska carskiego, o studentach studiujących na uczelniach w Rosji, o rzeszach Polaków ewakuowanych w głąb Rosji w czasie I wojny światowej itd., a także o katolikach - Niemcach powołżskich, Estończykach, Łotyszach, Litwinach, o unickich Ukraińcach. To ich rękoma i za ich pieniądze zostały zbudowane w Rosji setki kościołów.
    Po Traktacie Ryskim 1921r., zawartym pomiędzy Polską a Rosją Radziecką, pozostało w Rosji około 2 milionów katolików, z czego większość stanowili Polacy. Przed rokiem 1917 istniało w Rosji w archidiecezji mohylewskiej i diecezji saratowskiej 636 parafii katolickich. W latach 1920-1939 do nich dodatkowo dołączyli katolicy-Polacy z polskich narodowych autonomicznych rejonów Dzierżyńszczyzny i Marchlewszczyzny, deportowani i wywiezieni (jako pierwszy naród ukarany) w głąb Rosji.
    W latach 1939-1941 i 1944-1956 do niewolniczych obozów Rosji deportowano ponad 1,5 miliona Polaków. Dziesiątki tysięcy katolików Ukraińców, Białorusinów, Estończyków, Litwinów, Łotyszy, mieszkańców Besarabii i Bukowiny stały się więźniami GUŁAG-u. Ilu z nich zginęło? Tego nie wie nikt. Czyż jednak ich potomkom, mieszkającym obecnie w Rosji nie należy się opieka duszpasterska księdza katolickiego? Czy ich, katolików, trzeba nawracać na katolicyzm? Czyż to w stosunku do nich zasadne jest użycie takich określeń jak "działalność misyjna" lub "prozelityzm"? Czyż w stosunku do nich ze strony Cerkwi nie należą się braterskie zrozumienie i współczucie? Dla potomków tych pozbawionych Ojczyzny, głodzonych i poniżanych, mordowanych niewolniczą ponad siły pracą, torturowanych ofiar totalitaryzmu radzieckiego. Tym bardziej, że ofiarami ludobójstwa, komunistycznego terroru fizycznego i ateistycznego na równi z katolikami stały się miliony prawosławnych, w tym duchowni prawosławni oraz sama Cerkiew prawosławna. A może trwającemu w niechęci do Kościoła katolickiego patriarsze bardziej odpowiadało inne rozwiązanie, które było celem zarówno caratu rosyjskiego, jak i komunistycznego reżimu sowieckiego - wynarodowienie i religijna asymilacja katolików Rosji i przeciągnięcie ich na prawosławie? Już nie pod batogami i nahajkami, jak za carów. Krótko mówiąc, chyba chodziło o to, aby nie dopuścić do odrodzenia religijnego katolików Rosji. Do tej myśli skłania dokument przyjęty przez rosyjską Dumę, gdzie katolicyzm nie jest uznany za jedną z podstawowych religii Rosji na równi z prawosławiem, islamem, buddyzmem i judaizmem.
    Warto także zahaczyć o wątek "słowiańskiej solidarności". Po raz pierwszy w dziejach Kościoła katolickiego papieżem został Słowianin. Czyżby nie była to wspaniała okazja, by gościć go w Rosji i na Białorusi, a może i zrobić pierwsze kroki ku, jeżeli nie zjednoczeniu, to przynajmniej polepszeniu stosunków pomiędzy dwoma kierunkami jednej przecież chrześcijańskiej religii? Może i byłoby warto, ale sęk w tym, że tym Słowianinem okazał się Polak. Widać, że Polska i Polacy nie mieszczą się w rosyjskiej koncepcji "słowiańskiej solidarności". A i w białoruskiej również. Słowiańskość Polski nie przeszkodziła słowiańskiej Rosji sprzymierzyć się w przeszłości z Austro-Węgrami i najgorszym wrogiem Słowiańszczyzny - Niemcami w sprawie rozbiorów Polski.
    Stalinowi "słowiańska solidarność" nie przeszkodziła w 1939 roku sprzymierzyć się z Niemcami faszystowskimi we wspólnej agresji przeciwko Polsce, okupacji Polski, zwalczaniu ruchu oporu i niszczeniu obydwu okupantom narodu polskiego.
    W powieści "Chadży Murat" Lew Tołstoj tak pisze o nienawiści cara Mikołaja do Polaków: "On wyrządził wiele zła Polakom. Dla uzasadnienia tego zła musiał mieć pewność, że wszyscy Polacy to dranie. I Mikołaj uważał ich za takich i nienawidził ich w miarę tego zła, które im wyrządził. Myślał o tym jakby najpełniej zadowolić poczucie nienawiści do Polaków... sprawiało mu przyjemność bycia okrutnym". Dalej Tołstoj pisze: "Pochwaliwszy przedsięwzięte przez Bibikowa środki przeciwko zbuntowanym wieśniakom, którzy nie chcieli przechodzić na prawosławie, rozkazał mu sądzić wszystkich niepokornych sądem wojskowym. Oznaczało to bicie batami. Bibikow rozumiał okrutność rozporządzenia o unitach... lecz skłonił swą głowę w znak pokory i gotowości wykonania okrutnej i nieuczciwej woli".
    Możliwe jest, że Papież-Polak był niebezpieczny nie tylko dla Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej ze względu na jego olbrzymi autorytet wśród katolików oraz wielu niekatolików, ale i w tym, że miał wpływ jako autorytet moralny na bieg wielu wydarzeń w Polsce, Europie i na świecie. Wszyscy pamiętamy rolę "Solidarności" jako grabarza komunizmu w Polsce, co pociągnęło za sobą upadek systemu komunistycznego, w tym i w ZSRR, umożliwiło upadek muru berlińskiego, demontaż militarnego Układu Warszawskiego i całego obozu komunistycznego. Wydawałoby się, że wszystkie te wydarzenia powinny były cieszyć Rosyjską Cerkiew Prawosławną, bo wyzwalało to Cerkiew spod gnębiących ją łap struktur państwa komunistycznego. Jednak Cerkiew pozostała nieufna wobec Polski i Papieża-Polaka. Wstąpienie Polski do struktur NATO jeszcze bardziej wzmogło tę nieufność i podejrzliwość, niechęć władz zarówno Rosji, jak i Białorusi do Zachodu, a w konsekwencji i do Kościoła katolickiego.
    Dziś wiemy o operacji "Progres" rosyjskiego wywiadu wojskowego, celem której był zamach na papieża Jana Pawła II w 1981 roku. Obce im były wartości, które głosił i prezentował Sługa Boży. A zatem zaproszenie i przyjazd Jana Pawła II do Rosji (i na Białoruś) były nie do pomyślenia.

    Dość ciekawym i sporo dającym do myślenia będzie w tej sprawie przypomnienie pewnego wiersza białoruskiego poety Andrzeja Aleksandrowicza z roku 1930:


    Niedawno Stolica Apostolska przeniosła z Moskwy arcybiskupa Polaka - Tadeusza Kondrusiewicza - na Białoruś jako metropolitę mińsko-mohylewskiego, wyznaczając na jego miejsce Włocha. Wątpię jednak, by ta zamiana posłużyła faktycznemu polepszeniu stosunków pomiędzy Kościołem katolickim a Rosyjską Cerkwią Prawosławną, bo na takowym polepszeniu Cerkwi raczej nie zależy.
    Odszedł od nas do Pana papież Jan Paweł II, zwany "wielkim", który znacząco przyczynił się do zmiany świata na granicy XX i XXI wieków. Nie ma również patriarchy Wszechrusi Aleksego II, który miał zarzuty pod adresem Kościoła katolickiego i papieża Jana Pawła II. Nie ma tego, kto dążył do zjednoczenia chrześcijan i modlił się o to. Nie ma także tego, czyim credo była nieufność (często nieuzasadniona) do Kościoła katolickiego. Być może występował on nie tylko w imieniu własnym i przedstawiał interesy nie tylko Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Teraz jednak już się tego nie dowiemy.
    Zaczyna się nowa epoka. Nowi ludzie stoją na czele Kościoła katolickiego i Cerkwi prawosławnej - bratnich przecież religii, a raczej odmian jednej religii. Czy będzie nam dane stać się świadkami spotkań (nie jakiegoś pojedynczego symbolicznego spotkania) hierarchów Kościoła i Cerkwi? Czy dojdzie za naszego życia do ich pojednania? Na to pytanie jak na razie nie mamy odpowiedzi. I czy znów ze strony Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej nie będą wysuwane warunki i zarzuty, podobne do tych, o których wspomniałem, lub inne. Dlatego warto o tym nie tylko myśleć i rozważać, ale i modlić się o jedność chrześcijan.

Tadeusz Malewicz, prezes Rady Naczelnej ZPB w latach 2005-2009
Maj 2009 r.